F. Nurşen KUL
(İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü, Mimari Restorasyon Bölümü, İzmir, Türkiye)
Yıl: 2012Cilt: 29Sayı: 2ISSN: 0258-5316Sayfa Aralığı: 259 - 284İngilizce

23 4
Primary Schools of İzmir (1923-1950)
Bu çalışma, erken Cumhuriyet döneminde İzmir’de inşa edilmiş ilkokul binalarını oluşumlarında etkili olan ulusal ve yerel kontext içinde ele alarak incelemeyi amaçlamıştır. Bu amaç doğrultusunda öncelikli olarak ulusal ölçekteki ilköğretim ve okul inşaat politikaları incelenmiş, bu politikaların yerel yansımaları tartışılmış ve bu sürecin okul binalarını nasıl biçimlendirdiği İzmir örneği üzerinde ortaya konmuştur. Araştırma sonuçları, İzmir’de erken Cumhuriyet dönemi eğitim politikalarının başarıyla uygulanmış olduğunu ve kalabalık nüfuslu yerleşimlerde inşa edilen çok sınıflı şehir ve kasaba okullarından az nüfuslu yerleşimlerde inşa edilen tek sınıflı köy okullarına kadar birçok farklı ölçek ve nitelikte okul binası inşa edildiğini göstermiştir. Kapsamlı bir arşiv, arazi ve literatür araştırması sonucunda 1923-1950 yılları arasında yaklaşık 500 ilkokul binasının inşa edildiği saptanmış, bunlardan 99 tanesine ilişkin ise daha ayrıntılı görsel ve yazılı bilgi ve belgelere ulaşılmıştır. Bilgi ve belgesine ulaşılan 99 yapı üzerinden ulusal okul inşaat politikalarının İzmir’deki yansımalarını okumak olanaklıdır. Cumhuriyet’in ilk yıllarında tüm ülke genelinde olduğu gibi İzmir’de de İmparatorluk’tan kalan projelerin uygulanmasına devam edilmiştir. 1920’lerin sonundan itibaren gerek imparatorluk döneminde ve gerekse Cumhuriyet’in ilk yıllarında ‘milli mimari üslubu’nda tasarlanmış tip-projeler, dönemin mimarlık alandaki eğitilimlerine paralel olarak çoğunlukla cepheleri ‘modernleştirilerek’ uygulanmışlardır. 1930’lu yıllarda ise Milli Eğitim ve Bayındırlık bakanlıklarının ‘modern’ projeleri uygulanmaya başlamıştır. Ancak iki bakanlığın tasarım yaklaşımlarının arasında, inşaaat süreçlerinin ayrışmasından kaynaklanan farklılıklar vardır. Herşeyden önce Bayındırlık Bakanlığı daha çok üst kademelerdeki eğitim yapılarını ele almış, tasarladığı ve inşa ettirdiği ilkokul binaları hem sayıca az olmuş ve hem de kent ve kasaba merkezlerinde yoğunlaşmıştır. Bayındırlık Bakanlığı tarafından hazırlanan tip-projeler ülkenin birçok farklı şehrinde olduğu gibi İzmir’de de aynı malzeme ve teknikle inşa edilmiştir. Milli Eğitim Bakanlığı ise şehir ve kasabalar için de tip-projeler üretmiş olmakla birlikte daha çok köy okulu tasarımlarına yoğunlaşmakta ve köyler için hazırlanan tip-projelerde yerellik kaygısı göze çarpmaktadır. 1930’lu yıllar boyunca bu kaygı aynı plan şemasının farklı bölgelerde o bölgedeki geleneksel malzeme ve teknikle inşa edilmesi şeklindedir. Ucuzluk, sadelik ve kolay uygulanabilirlik köy okulları tasarımlarında öne çıkan diğer önemli kriterlerdir. Şüphesiz, Milli Eğitim Bakanlığı’nın tasarımlarında öne çıkan bu ölçütler, köylülerin kendi okullarını inşa etmelerinin zorunlu tutulduğu örgütlenme ve finansman modelinin bir gereğidir. Bu nedenle köylülerin anlayabileceği, uygulamada zorluk çekmeyeceği ve ucuza mal edebileceği tasarımlar benimsenmiştir. Bu ilkeler doğrultusunda hazırlanan bir çok farklı tip-proje İzmir’de bölgenin geleneksel yapım sistemi ve malzeme seçenekleri doğrultusunda ve köylülerin maddi ve işgücü katkılarıyla inşa edilmiştir. Arşivlerden gelen belgelere göre İzmir’de inşa edilen okulların büyük bir çoğunluğu 1930’lu yıllara tarihlenmektedir. Nitekim literatür kaynakları da bu bilgiyi doğrulamaktadır. Şehirde 1930’lu yıllar boyunca ve özellikle Vali Kazım Dirik döneminde büyük bir okul inşaat seferberliği gerçekleştirilmiş, dolayısıyla 1940’lı yıllara gelindiğinde okul binası ihtiyacı büyük oranda çözülmüştür. Bu nedenle 1940’lı yıllarda daha az sayıda okul inşa edilmiştir. 1940’lı yıllarda inşa edilen yapıların mimari dili de ‘ikinci milli mimari üslub’a evrilmiş ve özellikle köy okullarında sadece malzeme ve inşa tekniği seçimlerinde değil, plan çözümlerinde de bölgesel farklılıklar göz önünde bulundurulmuştur.
Fen > Mühendislik > Mimarlık
DergiAraştırma MakalesiErişime Açık
  • ASLANOĞLU, İ. (1992) 1923-1950 Yılları Arasında Ankara’da Çalışan Yabancı Mimarlar, Ankara Konuşmaları, Mimarlar Odası Ankara Şubesi Yayınları, Ankara; 118-28.
  • AYKUT, S.s. (1945) İktisadi ve İçtimai Türkiye ‘Rakamlarla’, Türkiye’de Kültür Hareketleri: 1923-1942, TC Başbakanlık İstatistik Umum Müdürlüğü, Ankara.
  • BAŞGÖZ, İ. (2005) Türkiye’de Eğitim Çıkmazı ve Atatürk, Pan Yayıncılık, İstanbul.
  • BOZDOĞAN, S. (2002) Modernizm ve Ulusun İnşası: Erken Cumhuriyet Türkiye’sinde Mimari Kültür, Metis Yayınları, İstanbul.
  • CENGİZKAN, A. (2003) Mukbil Kemal Taş (1891-?): Bir Geçiş Dönemi Mimarı, Arredamento Mimarlık, (11) 112-3.
  • EMRE, N. (1934) Gazi İlk Mektebi, Mimar (7) 191-3.
  • EMRE, N. (1946) Çok Mektep Hedefi ve Kazım Dirik, General Kazım Dirik, ed. Soyer, R., Yeniyol Matbaası, İzmir; 117-8.
  • İdarei Vilayat Kanuniyle Tedrisatı İptidaiye Kararnamesinin Tadiline Dair Kanun (the Amendment Law on Law of Provincial Administrations and Decree of Primary Education, No:326), Retrieved in January, 2012 from http://www.tbmm.gov.tr/tutanaklar/ KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc001/kanuntbmmc001/ kanuntbmmc00100326.pdf
  • Köy Eğitmenleri Kanunu (Law on Village Educators, No: 3238, Date: 11.06.1937) Retrieved in January 2012 from http://www.tbmm. gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc017/ kanuntbmmc017/kanuntbmmc01703238.pdf
  • İlkmektep Planları Albümü (1933) Maarif Vekaleti İlk Tedrisat Dairesi, Ankara.
  • İzmir Cumhuriyetin 15. Yılında (1938), İzmir.
  • İzmir ve Havalisi Asarıatika Muhipler Cemiyeti (1934) İzmir Rehberi, Resimli Ay Matbaası, İstanbul.
  • İzmir Valiliği (1973) Cumhuriyetin 50. Yılında İzmir, 1973 İl Yıllığı, İzmir. Köy Enstitüleri I (1941) Maarif Matbaası, İstanbul.
  • Köy Enstitüleri II (1944) Maarif Matbaası, İstanbul.
  • Köy Enstitüleri Kanunu (the Law of the Village Institutes, No:3803,
  • Date:17.4.1940), in TC Milli Eğitim Vekaleti (1953) Milli Eğitimle İlgili Kanunlar, Milli Eğitim Basımevi, Ankara; 64-9.
  • Köy Kanunu (Village Law, No:442) Date:7.4.1924, in TC Milli Eğitim Vekaleti (1953) Milli Eğitimle İlgili Kanunlar, Milli Eğitim Basımevi, Ankara; 719-42.
  • Köy Okulları Proje Müsabakası (1941) Arkitekt (11:1-2) 12-5.
  • Köy Okulları ve Enstitüleri Teşkilat Kanunu ( the Law on the Organization of Village Schools and Institutes, No:4274, Date:19.6.1941) in Ergin, H. (1946) Köy Eğitmenleri ve Enstitüleri Kanunu ile bu Kanunlarda Sözü Geçen diğer Kanunlar, Işıl Matbaası, İstanbul; 11-46.
  • Köy Okulu Binası (1937) TC Tarım ve Kültür Bakanlıkları Köy Eğitmeni Yetiştirme Kursları Neşriyatı, İstanbul.
  • Köylerde Yaptırılacak Okul Binaları Hakkında Tamim, TC Maarif Vekilliği Tebliğler Dergisi, (6:250) 69-70.
  • KUL, F.N.(2010) A New Approach for Defining the Conservation Status of Early Republican Architecture, Case Study: Primary School Buildings, İzmir, Unpublished Ph.D. Thesis, METU Faculty of Architecture, Ankara.
  • Maarif Müfettişleri Teftiş Heyetinin Umumi Raporu (1930), Maarif Vekaleti Mecmuası (19) 3-33.
  • Maarif Teşkilâtına Dair Kanun (The Law on the Organization of Education, No:789, Date: 22.03.1926) in TC Milli Eğitim Vekaleti (1953) Milli Eğitimle İlgili Kanunlar, Milli Eğitim Basımevi, Ankara; 3-9.
  • Maarif-i Umumiye Nizamnamesi (The Regulations for General Education, Date:01.9.1869) in Özalp, R. (1982) Milli Eğitimle İlgili Mevzuat (1857- 1923), Milli Eğitim Basımevi, İstanbul; 165-244.
  • Maarif Vergisi Hakkında Kanun (the Law About Education Tax, No:1130, Date: 22.06.1927) Retrieved in January 2012 from http://www.tbmm. gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc005/ kanuntbmmc005/kanuntbmmc00501130.pdf.
  • Mektep Vergisi Kanunu (the Law of School Tax, No: 616, Date: 13.04.1341) Retrieved in January 2012 from http://www.tbmm.gov.tr/tutanaklar/ KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc003/kanuntbmmc003/ kanuntbmmc00300616.pdf.
  • ÖZEL, M. (2000) Köy Enstitüleri, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
  • TC Milli Eğitim Bakanlığı (1949) Cumhuriyet Devrinde İstanbul.
  • TC Milli Eğitim Bakanlığı Eğitim Teknolojileri Genel Müdürlüğü (1999) Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Eğitimden İzler, Ankara.
  • Tedrisat-ı İptidaiye Kanun-ı Muvakkati (Provisional Law on Primary Education, No:315, Date: 23.9.1329) in Özalp, R. (1982) Milli Eğitimle İlgili Mevzuat (1857-1923), Milli Eğitim Basımevi, İstanbul; 83-102.
  • TON, R.S. (1946) İzmir Valisi Kazım Paşa’nın Köyleri, General Kazım Dirik, ed. Soyer, R., Yeniyol Matbaası, İzmir.
  • TONGUÇ, İ.H. (1947) Eğitim Yolu ile Canlandırılacak Köy, Güven Basımevi, İstanbul.
  • TUTSAK, S. (2002) İzmir’de Eğitim ve Eğitimciler (1850-1950), Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
  • Türkiye Cumhuriyeti Maarifi:1940-41 (1941) Maarif Vekaleti, Ankara.
  • Türkiye Cumhuriyeti Maarifi 1941-1942 (1943) Maarif Vekaleti, Ankara.
  • Türkiye Cumhuriyeti Maarifi 1923-1943 (nd) Maarif Vekaleti, Ankara.
  • SAYAR, Z. (1931) Mektep İnşaatında (Plan-tip) in Mahzurları, Mimar (1:4) 124-5.
  • SIRRI ARİF (1931) Valde Mektebi, Mimar (1:2) 37-40.
  • TONGUÇ, İ.H. (1944) İlk Okul Öğretmenleri İçin Yaptırılacak Evler, Ankara.
  • UYSAL, N. (1946) General Kazım Dirik, ed. Soyer, R., Yeniyol Matbaası, İzmir; 34-5.
  • YAVUZ, Y. (1981) Mimar Kemalettin ve Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi, ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları, Ankara.
  • YÜCEL, H.A. (1938) Türkiye’de Orta Öğretim, Kültür Bakanlığı, Ankara.
  • 3803,4274 ve 4456 Sayılı Kanunların Köy Okulu, Öğretmen Evi, Köy Sağlık Memurları ve Ebeleri Evleri İnşa Ettirilmesiyle İlgili Maddelerin Değiştirilmesi ve 5012 ve 5082 Sayılı Kanunların Kaldırılması Hakkında Kanun (The Law on the Modification of the Articles Relating to the Construction of Village Schools, Lodgings for Teachers, Village Health Officers and Midwives in the Laws no: 3803, 4274, and 4456, and the Abolishment of Laws no: 5012 and 5082, No:5210, Date:24.5.1948) in TC Milli Eğitim Vekaleti (1953) Milli Eğitimle İlgili Kanunlar, Milli Eğitim Basımevi, Ankara; 124-7.

TÜBİTAK ULAKBİM Ulusal Akademik Ağ ve Bilgi Merkezi Cahit Arf Bilgi Merkezi © 2019 Tüm Hakları Saklıdır.