HİDAYET AYDAR
(İstanbul Ü.)
Yıl: 2012Cilt: 7Sayı: 3 aISSN: 1308-2140 / 1308-2140Sayfa Aralığı: 307 - 327Türkçe

110 1
OSMANLI TEFSİR KÜLTÜRÜ AÇISINDAN MÜHİM BİR ESER; BURSA ULUCAMİ 435 NUMARALI TEFSİR NÜSHASI
Bu makalede Osmanlı Tefsir kültürünün önemli bir halkasını oluşturan mühim bir eser üzerinde durulacaktır. Bu eser Bursa Ulucami 435 numaralı Tefsir nüshadır. Nüsha daha önce bazı araştırıcılar tarafından incelenmiş ve hakkında bazı değerlendirmeler yapılmıştır. Bu değerlendirmelerde Bursa Ulucami 435 nolu nüshanın, Ebu'l-Leys Tefsirinin veya Tefsîr-i Hâzin'in tercümesi olduğu, adının da Enfesü'l-Cevâhir yahut Tercüme-i Tefsîr-i Lübâb olduğu ileri sürülmüştür. Kütüphanelerimizde bulunan birçok nüsha üzerinde ciddi bir tahkik yapılmadan yapılmış olan isimlendirmeler böyle bir görüşün ortaya konmasında etkili olmuştur. Ne yazık ki bu nüshalarda Ebu'lLeys Tefsiri Tercümesi ile diğer bazı tefsirlerin tercümeleri isimlendirme noktasında birbirine karıştırılmıştır. Dolayısıyla bunlara bakarak yapılan değelerdirmeler de yanlış olmuştur. Bu çalışmada özellikle bu değerlendirmeler çerçevesinde Bursa Ulucami 435 nolu nüsha ele alınıp incelenecek ve iddia edildiği gibi Ebu'l-Leys veya el-Hâzin tefsirinin tercümesi olıp olmadığı hususu irdelenecektir. Bunun için Bursa Ulucami 435 nolu nüsha ile bu Ebu'lLeys ve el-Hâzin tefsirlerinden seçilmiş bazı kısımlar arasında bir takım mukayeseler yapılacaktır. Ayrıca Bursa 435 nolu nüshanın, kendisinden önce yazılmış olan ve Osmanlı toplumunda kullanılan diğer bazı Arapça tefsirlerle seçilmiş kısımlarda mukayesesi yapılarak aralarında bir ilişki olup olmadığı tespit edilmeye çalışılacaktır. Ayrıca tefsirin fiziksel bazı özellikleri ile vakfiye ve ferağ kayıtlarından hareketle istinsah tarihi gibi bazı hususiyetleri hakkında da kısa bilgiler verilecektir. Buna göre de Bursa Ulucami 435 nolu nüshanın mahiyeti hakkında aydınlatıcı bazı açıklamalar yapılmış olacaktır.
DergiAraştırma MakalesiErişime Açık
  • ABAY, Muhammed, Osmanlı Dönemi Müellifleri, (Yayınlanmamı? Yüksek Lisans tezi), Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Bursa: 1992), 3-205.
  • ABAY, Muhammed, "Osmanlı Döneminde Tefsir Hâ?iyeleri", (Henüz basılmamı? tebliğ), Ba?langıçtan Günümüze Türklerin Kur'an Tefsirine Hizmetleri Tartı?malı ?lmi Toplantı ?stanbul 21-22 Ekim 2011.
  • ABAY, Muhammed, "Osmanlı Döneminde Yazılan Tefsir ile ?lgili Eserler Bibliyografyası", Divan, c. 1, sayı 6, (?stanbul: 1999).
  • ARPA, Recep, Ayntabi Mehmed Efendi'nin Tibyân Tefsiri ve Osmanlı Toplumundaki Yorum Değeri, (Basılmamı? Yüksek Lisans tezi), Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Bursa: 2005).
  • ATE?, Süleyman, ??ari Tefsir Okulu, (?stanbul: Yeni Ufuklar ne?riyat, 1998).
  • AYDAR, Hidayet, "Osmanlılarda Tefsir Çalı?maları", Yeni Türkiye Dergisi Osmanlı Özel Sayısı III Dü?ünce ve Bilim, yıl 6, sayı 33, (Ankara 2000).
  • el-BAĞDÂDÎ, ?smail Pa?a, Hediyyetu'l-Ârifîn Esmâu'l-Müellifîn ve Âsâru'l-Musannifîn, (Beyrût: Dâru ?hyâi"t-Turâsi"l-Arabî).
  • el-BEĞAVÎ, Ebû Muhammed b. El-Hüseyin b. Mesud, Meâlimu't-Tenzîl, (Tahk. M.Abdullah enNemer ve diğerleri), (er-Riyâd: Dâru"t-Tibâe li"n-Ne?r ve"t-Tevzî", 1417/1997).
  • el-BEYDAVÎ, Nâsıruddin Ebû"l-Hayr Abdullah b. Ömer, Envâru't-Tenzîl ve Esrâru't-Te'vîl, (?"dât: M.A. el-Mer"a?lî), (Beyrût: Dâru ?hyâi"t-Turâsi"l-Arabî-Müessesetu"t-Târîh elArabî, ts.).
  • B?LMEN, Ömer Nasuhi, Büyük Tefsir Tarihi Tabakatü'l-Müfessirin, (?stanbul: Bilme Yayınları, 1974).
  • B?RI?IK, Abdülhamit, "Osmanlıca Tefsir Tercümeleri ve Hüseyin Vâiz-i Kâ?ifi"nin Mevâhib-i Aliyyesi", ?slâmî Ara?tırmalar Dergisi, cilt 17,s ayı 1 (2004.
  • BURSALI Mehmet Tahir, "Musa b. Hacı Hüseyin ?znîkî", Türk Yurdu, Yıl 3, cilt 6, sayı 10.
  • BURSALI Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri, (Ankara: Bizim Büro Basımevi, 2009).
  • CERRAHOĞLU, ?smail, Tefsir Tarihi, (Ankara: Diyanet ??leri Ba?kanlığ Yayınları, 1988).
  • CO?AN, M. Esad, Hatipoğlu Muhammed ve Eserleri, (?stanbul: Server ?leti?im, 2008).
  • CÜND?OĞLU, Dücane, "Çağda? Tefsir Tarihi Tasavvurunun Kayıp Halkası: ,,Osmanlı Tefsir Mirası"-Bir Histografik Ele?tirel Denemesi-", ?slâmiyat, 1999, cilt II, sayı 4 (Osmanlı Özel Sayısı).
  • ÇET?N, Abdülbaki, "Ebû"l-Leys Semerkandî Tefsirinin Türkçe Tercümesi Üzerin", Selçuk Üniversitesi Türkiyat Ara?tırmaları Enstitüsü Dergisi Türkiyat Ara?tırmalarıDergisi, (Konya: Haziran, 2007).
  • DEM?R, Ziya, XII-XVI. Y.Y. Arası Osmanlı Müfessirleri, (?stanbul: Ensar Ne?riyat, 2007).
  • DOĞAN, ?shak, "Osmanlı Dönemi Kur"an Ara?tırmaları", Makalat, 1999, sayı 1.
  • DOĞAN, ?shak, Osmanlı Müfessirleri, (?stanbul: ?z yayıncılık 2011).
  • EBÛ HAYYÂN, Muhammed b. Yusuf e?-?ehir el-Endülüsi, el-Bahru'l-Muhît, (Tahk. A.A. Abdulmevcud-A.M. Muavvid), (Beyrût: Dâru"l-Kutubi"l-?lmiyye, 1413/1993).
  • EROĞLU, Ali, "Hâzin", D?A, cilt XVII (?stabul 1998).
  • ERTAYLAN, ?smail Hikmet, Türk Edebiyatı Örnekleri VII, Ahmed-i Dâî Hayatı ve Eserleri, (?stanbul: ?stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1952).
  • GÜNEY, Ahmet Faruk, "Gaza Devrinde Kur"an"ı Yorumlamak: Fetih Öncesi Osmanlı Müfessirleri ve Tefsirleri", Divan ?lmi Ara?tırmalar Dergisi, sayı 18 (2005/1).
  • HAM?DULLAH, Muhammed, "Kur"an-ı Kerim"in Türkçe Yazma Tercümeleri", (Çev. Salih Tuğ), Türkiyat Mecmuası, cilt XIV.
  • el-HÂZ?N, Alauddîn Ali b. Muhammed b. ?brahim el-Bağdâdî el-Ma"ruf bi"l-Hâzin, Lübâbu'tTe'vîl fi Maânî't-Tenzîl, (Tefsîru ?eyhi"l-Ekber ile birlikte), (Maarif bakanlığının izniyle Hasan Hilmi el-Kutubî ve Muhammed Hasan Cemali el-Halebî tarafından 1316 yılında basılmı?tır).
  • HÜSNÜ, "?bn Arab?âh", Türkiyat Mecmuası, (?stanbul Üniversitesi Türkiyat Enstitüsü), cilt III (1935).
  • ?BN ÂD?L, Ebû Hafs Ömer b. Ali ?bn Adil ed-Dima?kî, el-Lübâb fi Tefsîri'l-Kitâb, (Tahk. A.A. Abdulmevcud- A.M. Muavvid), (Beyrût: Dâru"l-Kutubi"l-?lmiyye, 1419/1998).
  • ?BN AT?YYE, Ebû Muhammed Abdulhak el-Endülüsî, el-Muharrereru'l-Vecîz îi Tefsîri'l-Kitâbi'lAzîz, (Tahk. Abdusselam Abdu??âfî Muhammed), (Beyrût: Dâru"l-Kutubi"l-?lmiyye, 1422/2001).
  • ?BN KESÎR, Ebû"l-Fidâ ?smail b. Ömer, Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm, (Tahk. Sâmî b. Muhammed esSelâme), (er-Riyâd: Dâru"t-Tiybe li"n-Ne?ri ve"t-Tevzî", 1420/199).
  • ?BNU"L-ARABÎ, Muhyuddin, Tefsîru e?-?eyh el-Ekber, (Lübâbu't-Te'vîl fî Ma'ânî't-Tenzîl, ile birlikte), (Maarif bakanlığının izniyle Hasan Hilmî el-Kutubî ve Muhammed Hasan Cemalî el-Halebî tarafından 1316 yılında basılmı?tır).
  • ?BNU"L-CEVZÎ, Ebû"l-Ferec Cemâluddin Abdurrahman b. Ali, Zâdü'l-Mesîr fî ?lmi't-Tefsîr, (elMektebetu"l-?slâmî, ts.).
  • ?NAN, Abdulkadir, Kur'an-ı Kerim'in Türkçe Tercümeleri Üzerine Bir ?nceleme, (Ankara: Diyanet ??leri Ba?kanlığı Yay., 1961).
  • ?Y?B?LG?N, Orhan, Ayntabi'nin Terceme-i Tibyân Tefsirinin Muhtreva ve Metod Bakımından Değerlendirilmesi, (basılmamı? doktora tezi), Marmara Üniversietsi ?lahiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (?stanbul: 2008).
  • KARA, Mustafa, "XIV-XV. Yüzyıllarda Osmanlı Toplumunu Besleyen Türkçe Kitaplar", ?slâmî Ara?tırmalar, c. 12, sayı 2 (Ankara: 1999).
  • KARA, Mustafa, "XIV-XV. Yüzyıllarda Osmanlı Toplumunu Besleyen Türkçe Kitaplar", Uludağ Üniversitesi ?lahiyat Fakültesi Dergisi, c. 8, sayı 8 (Bursa 1999).
  • el-KU?EYRÎ, Abdülkerim, Letâifu'l-??ârât, (Tahk. ?brahim Beysûnî), (Mısır: el-Hey"et"l-lMısriyyetu"l-Âmme li"l-Kitâb, ts.).
  • MUKÂT?L, Ebû"l-Hasan b. Süleyman el-Ezdi, Tefsîru Mukâatil b. Süleyman, (Tahk. Abdullah Mahmûd ?ehhâte), (Beyrût: Dâru ?hyâi"t-Turâs, 1423). en-NESEFÎ, Ebû"l-Berekât Abdullah b. Ahmed, Medâriku't-Tenzîl ve Hakâiku't-Te'vîl, (Tahk. Yusuf Ali Bedevî), (Beyrût: Dâru"l-Kelimi"t-Tayyib, 1419/1998).
  • ÖZDEM?R, Hikmet, Mi'raç, (?stanbul: Türkiye ?lmi ?çtimai Hizmetle Vakfı, 2009).
  • ÖZDEM?R, Hikmet, Musa b. Hacı Hüseyin el-?znîkî Hayatı ve Eserleri, (Basılmamı? doktora tezi), (Ankara Üniversitesi ?lahiyat Fakültesi), (Ankara: 1980).
  • ÖZKAN, Mustafa, Türk Dilinin Geli?me Alanları ve Eski Anadolu Türkçesi, (?stanbul: Filiz Yayınları, 2009).
  • ÖZTÜRK, Mustafa, "Osmanlı Tefsir Kültürüne Panoramik Bir Bakı?", Osmanlı Toplumunda Kur'an Kültürü ve Tefsir Çalı?maları I, (Editör Bilal Gökkır ve diğerleri), (?stanbul: ?lim Yayma Vakfı Kur"an ve Tefsir Akademisi, 2011).
  • er-RÂZÎ Fahruddin, Tefsîru'l-Fahr er-Râzî (et-Tefsîr el-Kebîr-Mefâtihu'l-Ğayb), (Dâru"l-Kalem, ts.).
  • es-SA"LEBÎ, Ebû ?shak Ahmed, el-Ke?f ve'l-Beyâan (Tefsîru's-Sa'lebî), (Tahk. Ebû Muhammed ?bn Â?ûr), (Beyrût: Dâru ?htai"t-Turâsi"l-Arabî, 1422/2002).
  • es-SEMERKANDÎ, Ebû"l-Leys Nasr b. Muhammed b. Ahmed b. ?brahim, Tefsîru's-Semerkandî el-Musemmâ Bahru'l-Ulûm, (Tahk. Ali Muhammed Muavvid-Adil Ahmed Abdulmevcud-Zekeriyâ Abdulmevcud en-Nevtî), (Beyrût: Dâru"l-Kutubi"l-?lmiyye, 1413/1993).
  • es-SEMERKANDÎ, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed el-Mâturîdî, Te'vîlâtu'l-Kur'ân, (Tahk. Muhammed Boynukalın), (?stanbul: Dâru"l-Mizan, 2005).
  • es-SEMÎN, Ahmed b. Yusuf el-ma"ruf bi el-Halebî, ed-Durru'l-Masûn fi Ulûmi'l-Kitâbi'l-Meknûn, (Tahk. Muhammed Ahmed el-Herrât), (Dima?k: Dâru"l-Kalem, ts.).
  • STANLEY, Tim, "The Books of Umur Bey", Muqarnas Volume XXI: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World, XXI (2004).
  • SÜHREVERDÎ, Ömer Muhammed b. Abdillah el-maruf b. ?ihabuddin, Nuğbetü'l-Beyân fî Tefsîri'l-Kur'ân, (Tahk. Ya?ar Düzenli), (Ya?ar Düzenli ?ihabuddin Sühreverdi ve Nuğbetü'l-Beyân fî Tefsîri'l-Kur'ân Adlı Eserinin Tevbe Suresine Kadar Tahkiki, (Basılmamı? doktora tezi), Marmara Üniversietsi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (?stanbul: 1994).
  • es-SÜLEMÎ, Ebû Abdirrahman Muhammed b. el-Hüseyin el-Ezdî, Tefsîru's-Sülemi (Hakâiku'tTefsîr), (Tahk. Seyyid ?mrân), (Beyrût: Dâru"l-Kutubi"l-?lmiyye, 1421/2001).
  • ?E?EN, Ramazan, "?lk Osmanlı Âlimleri ve Yazdıkları Eserler", Marmara Üniversitesi FenEdebiyat Fakültesi Türklük Ara?tırmaları Dergisi, sayı 12, (?stanbul: Eylül 2002).
  • ?E?EN, Ramazan, "Onbe?inci Yüzyılda Türkçeye Tercümeler", XI. Türk Tarih Kongresi (Ankara 5-9 Eylül 1990) Kongreye Sunulan Bildiriler, (Ankara: 1994).
  • et-TABERÎ, Ebû Cafer Muhammed ?bn Cerîr, Câmiu'l-Beyân an Te'vîli Âyi'l-Kur'ân, (Tahk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî), (el-Kâhire: Merkezu"l-Buhûs ve"di-Dirâsât elArabiyye ve"l-?slâmîyye bi Dârı Hecer, 1422/2001).
  • TA?, ?smail, XV. Yüzyıla Ait Enfesü'l-Cevâhir Adlı Yazma Üzerinde Dil ?ncelemesi (Giri?- ?nceleme-Metin-Sözlük), (Basılmamı? Yüksek Lisans tezi), ?stanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (?stanbul: 2008).
  • TA?, ?smail, "Eski Anadolu Türkçesi Döneminde Tercüme Edilen Ebu"l-Leys Es-Semerkandî Tefsiri"nin Asıl Müellifi Ve Tercümeye Verilen ?sim", Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, sayı 41 (2009).
  • TOPALOĞLU, Ahmet, Muhammed bin Hamza XV. Yüzyıl Ba?larında Yapılmı? Kur'an Tercümesi, (?stanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1976).
  • et-TÜSTERÎ, Ebû Muhammed Sehl b. Abdillah, Tefsîru't-Tüsterî, (Tah. M. B. Uyûn es-Sûd), (Beyrût: Dâru"l-Kutubi"l-?lmiyye, 1423).
  • YASAROĞLU, M. Kâmil, "Mûsâ ?znîkî", D?A, XXXI, (?stanbul, 2006).
  • YAZICI, ?shak, "Ebu"l-Leys es-Semerkandî Tefsirinin Bazı Hususiyetleri", Ebu'l-Leys esSemerkandî Tefsirinin Tercümesi (Çev. Musa ?bn Hacı Hüseyin el-?znîkî), (?stanbul: Sezgin Ne?riyat, tıpkı basım, 1983).
  • YAZICI, ?shak, "Tefsîru Ebi"l-Leys Tercemeleri Hakkında Kısa Bir Ara?tırma", Ondokuz Mayıs Üniversitesi ?lahiyat Fakültesi Dergisi, sayı 6 (Samsun, 1992).
  • YÜKSEL, Murat, "Kara Timurta?-Oğlu Umur Bey"in Bursa"da Vakfettiği Kitaplar ve Vakıf Kayıtları", Türk Dünyası Ara?tırmaları, sayı 31 (Ağustos 1984).
  • ez-ZEMAH?ERÎ, Cârullah Ebû"l-Kasım Muhammed b. Ömer, el-Ke??âf an Hakâiki Ğavâmidi'tTenzîl ve Uyûni'l-Ekâvîl fî Vucûhi't-Te'vîl, (Tahk. A.A. Abdulmevcud-A.M. Muavvid), (er-Riyâd: Mektebetu"l-Ubeykân, 1418/1998)

TÜBİTAK ULAKBİM Ulusal Akademik Ağ ve Bilgi Merkezi Cahit Arf Bilgi Merkezi © 2019 Tüm Hakları Saklıdır.