Kenan DEMİR
(İstanbul Medipol Üniversitesi)
Yıl: 2019Cilt: 22Sayı: 41ISSN: 1301-5265 / 2651-4974Sayfa Aralığı: 419 - 446Türkçe

146 2
II. Meşrutiyet Dönemi Osmanlı Basınında Tütün Tarımı ve Reji Şirketi
Tütün Amerika kıtasının keşfiyle bilinmeye başlanmış ve kısa sürede tüm dünyada üretimine başlanmıştır. Tütün ekimine, Osmanlı devletinde 17. yüzyıl başlarında yapılma-ya başlanmış ve kısa sürede tüm bölgelere yayılmıştır. Tütün tarımının Osmanlı’da yaygın-laşması sonucu tütün tarımı çiftçilerin önemli bir geçim kaynağı olmuş ve devlet de tütün tarımından önemli bir gelir elde etmeye başlamıştır. 1875 senesinde ilan edilen moratoryum ile Osmanlı devleti yapmış olduğu borçlanmaların geri ödemelerinin yapamayacağını ilan etmiştir. Bu moratoryumdan sonra alacaklılar Osmanlı devletinin önemli gelir kaynaklarını kontrol edecek olan Duyun-ı Umumiye İdaresi’ni kurmuşlardır. Duyun-ı Umumiye İdare-si’nin kontrol edeceği gelir kaynaklarından biri de tütün tarımıdır. Duyun-ı Umumiye İda-resi tütün gelirlerini daha iyi yönetmek amacıyla 1884 senesinde Viyana’dan Credit Ansalt, Berlin’den Banker Bleichröder ve Osmanlı Bankası (Şenel, 2018: 271-291) ortaklığında Reji Şirketi’ni kurmuştur. Tütün geliri Reji Şirketi, Duyun-ı Umumiye İdaresi ve Osmanlı dev-leti arasında pay edilecekti. Reji Şirketi’nin kurulmasıyla Osmanlı’da tütün ekimi, ticareti ve imali 30 yıllığına bu şirkete tekel olarak verilmişti. Reji’nin kurulmasıyla birlikte tütün tarımında büyük sorunlar ortaya çıkmıştır. Bu sorunların nedeni Reji’nin kendi şirket çıkarı doğrultusunda tütün tarımını yönetmesiydi. Reji tütün tarımını kontrol etmek amacıyla tütün tarımına sınırlamalar getirmesi ve düşük fiyat politikası uygulaması sonucu çiftçiler, üretimlerini Reji’ye satmaktan ziyade kaçak yollarla satmayı tercih etmiştir. Bu da ülkede tütün kaçakçılığın yaygınlaşmasına neden olmuş ve Reji’nin kaçakçılıkla mücadele etmek için kurduğu kolculuk teşkilatı nedeniyle ülkede daha büyük sorunlar yaşanmıştır. On bin-lerce Osmanlı vatandaşı kolcular tarafından öldürülmüştür. Reji Şirketi’nin kurulmasıyla birlikte dönemin basınında Reji hakkında birçok yazı görülmeye başlamıştır. Bu çalışmada Meşrutiyet sonrası Osmanlı basınında tütün tarımı ve Reji hakkında görülen yazılar ince-lenmiştir. Bu yazılarda Reji’nin Osmanlı tarımına olan zararları anlatılmış ve Reji Şirketi’nin görev süresinin bitmesinin yakın olması nedeniyle bu şirketle tekrar anlaşma yapılmaması istenmiştir. Ayrıca tekel yönetimin ülkede tütün tarımını geliştirmesi için uygun bir politika olmadığı vurgulanmıştır.
Sosyal > Tarih
DergiAraştırma MakalesiErişime Açık
  • Aydın Vilayetinde Tütüncülük ve Tütün Mahsulü, (Ağustos 1922). Türkiye İktisat Mecmuası, 7, 198-200.
  • Anadolu’da Tütün Hâsılatı, (1 Kasım 1921). Yeni Ziraat Gazetesi, 19, 117.
  • Dünyanın Tütün İstihlak, (14 Mayıs 1913). Felahat, 4, 61-62.
  • Memalik-i Osmaniye’de Tütün Ziraatı, (28 Haziran 1914)., Felahat, 31, 481-482.
  • Müjde: Rejinin Defteri Dürülüyor, (6 Nisan 1911). Osmanlı Ziraat ve Ticaret Gazetesi, Dördüncü Sene, 147, 289-290.
  • Tütün Ticareti, (27 Ekim 1907a). Osmanlı Ziraat ve Ticaret Gazetesi, Birinci Sene, 26, 361-363.
  • Tütün İhracatı, (15 Aralık 1907b). Osmanlı Ziraat ve Ticaret Gazetesi, Birinci Sene, 32, 457-458.
  • Tütün Ziraatı ve Reji Meselesi, (13 Eylül 1908a). Osmanlı Ziraat ve Ticaret Gazetesi, İkinci Sene, 18, 274-276.
  • Tütüncülük, (4 Ekim 1908b). Osmanlı Ziraat ve Ticaret Gazetesi, İkinci Sene, 21, 321-326.
  • Tütün Ticaret ve Ziraatının İnhisarı ve Serbesti Ziraat ve Ticaretimizin Maruz Olduğu Büyük Tehlikeler, (1 Aralık 1910). Osmanlı Ziraat ve Ticaret Gazetesi, Dördüncü Sene, 3, 33-35.
  • Tütün Ziraatı, (1 Haziran 1923). Yeni Ziraat Gazetesi, 38, 230-233.
  • Yeni Anonim Şirketler, (25 Mayıs 1916). İktisadiyat Mecmuası, 13, 8.
  • A. Cezmi, (1 Şubat 1923), İstanbul İşçi Hayatı Hakkında Tetkikler: Tütün İşçileri, Aydınlık, 13, 346-348.
  • Ahmet Şemseddin, (17 Mart 1909). Müjde, Tatbikat, 1, 1-7.
  • A. Emrad, (2 Nisan 1910). Bir Şirketin Yirmi Altı Senelik Hayatı: Reji Mukavelenamesini Tecdid Etmeli, İştirak, 6, 90-92.
  • Ahmet Hamdi, (10 Ocak 1918). Reji Meselesi ve Türkiye’de Tütüncülük, Ticaret-i Umumiye Mecmuası, 26, 19-22.
  • Ethem Nejad, (28 Nisan 1913a). Harici Ticaretimiz ve İstihlaki Milli, Toprak, 3, 52-53.
  • Ethem Nejad, (19 Haziran 1913b), Tütün Meselesi, Toprak, 7, 124-127.
  • Erdoğmuş, (11 Eylül 1913). Rejinin Müthiş Bir Belası ve Ziraatçılarımız, Toprak, 12, 197-198.
  • İbrahim Pertev, (31 Ağustos 1918). Sanayi İstatistik Sanayi Gıda-iye 7: Buz İmalatı ve Tütün İmalatı, Sanayi, 39, 142-143.
  • M. Rıfat, (5 Haziran 1913). Tarik-i Terakkiye Doğru, Ekinci, 4, 25-26.
  • Mehmet Zeki, (13 Temmuz 1916). Neşriyat-ı Cedide Münasebetiyle Yeni İstikbal-i İktisadiyemiz, İktisadiyat Mecmuası, 20, 7.
  • Parvus Efendi, (14 Ocak 1914a). Türkiye’nin Mali Esareti: Devletlerin İktisadi Rekabetleri, Bilgi Mecmuası, 3, 242-244.
  • Parvus Efendi, (14 Ocak 1914b). Bir Aylık İktisadi ve Mali Hadiseler, Bilgi Mecmuası, 3, 328-330.
  • Tekin Alp, (6 Mart 1916). Tütün Meselesi, İktisadiyat Mecmuası, 2, 1-3.
  • Tekin Alp, (5 Temmuz 1917). Tütün Zirai Kooperatif Şirketi, İktisadiyat Mecmuası, 59, 7-8.
  • Türkiye’de Tütün, (1972). İstanbul, Tifdruk Matbaacılık Sanayi.
  • Akpınar, M. (1999). II. Meşrutiyet Meclisince Rejinin Sorgulanması, Osmanlı 3, Yeni Türkiye Yayınları.
  • Akpınar, M. (2002). Reji Uygulamalarına Bir Tepki: Tütün Kaçakçılığı, Türkler Ansiklopedisi 14, Yeni Türkiye Yayınları.
  • Autheman, A. (2002). Bank-ı Osmani-i Şahane, İstanbul, Osmanlı Bankası Yayınları.
  • Dığıroğlu, F. (2007). Trabzon Reji Şirketi 1883-1914, İstanbul, Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi.
  • Dığıroğlu, F. (2012). Samsun Reji İdaresi, Samsun Sempozyumu 3, 13-16 Ekim 2011, Samsun, Ceylan Yayıncılık.
  • Dığıroğlu, F. (2014). Selanik Ekonomisinde Unutulmuş Bir Alan: Tütün Üretimi, Ticareti ve Reji (1883-1912), Osmanlı Araştırmaları, XLIII.
  • Edinsel K.-Erler, M. Y. (2011). Samsun’da Tütün Üretimi (1789-1919), Uluslararası Sosyal Araştırmaları Dergisi, 4/18.
  • Eldem, V., (1994). Osmanlı İmparatorluğunun İktisadi Şartları Hakkında Bir Tetkik, Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  • Erdoğan, A. (2014). Düyun-ı Umumiye’nin Kurulmasının Siyasi Yönü ve Reji İdaresiyle İlişkisi, Mucizeden Belaya Yolculuk Tütün, Edi: H. Vakıf Mercimek-İ. Eren Akçiçek, İstanbul, Tarihçi Kitabevi.
  • Erim, N. (2007). Tütünün Ticari Bir Mal Olarak Ortaya Çıkışı (1600-1900), Tütün Kitabı, İstanbul, Kitabevi Yayınları 2. Bs.
  • Genç-Oktar, H.-T. (2014). Tütün İdaresinin Reji’den Tekele Dönüşümün Hikayesi, Mucizeden Belaya Yolculuk Tütün, Edi: H. Vakıf Mercimek-İ. Eren Akçiçek, İstanbul, Tarihçi Kitabevi.
  • Gökdemir, O. (Ekim 1999). Osmanlı Tütün Tarımında Reji Kolculuğu ve Sivil Direniş, Tarih ve Toplum, 32/190.
  • Gözcü A.-Çakmak, F. (Ocak 2014). Osmanlı Toplumunda Tütün Merkezli Çatışma Alanı: Kolcular ve Ayıngacılar, Mucizeden Belaya Yolculuk Tütün, Edi: H. Vakıf Mercimek- İ. Eren Akçiçek, İstanbul, Tarihçi Kitabevi.
  • Günaydın, G. G. (2009). Canik Mutasarrıflığında Tütün Rejisi Uygulamalarına Karşı Tütün Amelelerinin Tepkileri 1908, Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 7.
  • Karaca, A. (2007). Osmanlı İmparatorluğu’nda Reji ve Tütün Kaçakçılığında Trabzon Örneği: Bir Yabancı Sermaye Serüveni, Tütün Kitabı, İstanbul, Kitabevi Yayınları 2. Bs.
  • Kazgan, H. (1984). Osmanlı İmparatorluğunda Tütün Tekeli, Ekonomi Ansiklopedisi 3, Pagmaş Yayınları.
  • Kazgan, H., (1985). Duyun-ı Umumiye, Tanzimat’tan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, 3, İstanbul, İletişim Yayınları.
  • Keskinkılıç, E. (1999). Bir Osmanlı Özelleştirme Modeli: Reji-Tütün İdaresi, Liberal Düşünce, 4/14.
  • Morawitz, C. (1978). Türkiye Maliyesi.
  • Mutluçağ, H. (Kasım 1967). Duyun-ı Umumiye ve Reji Soygunu, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, 2.
  • Oktar, T. (1992). Osmanlı Devleti’nde Reji Şirketi, İstanbul, Bilim Teknik Yayınevi.
  • Oktar, T. Ö. (1999). Tütün Reji Şirketi-Memalik-i Şahane Duhanları Müşterek’ül Menfaa Reji İdaresi, Reji Şirketinin Kuruluşundan Önceki Gelişmeler, Osmanlı 3, Ankara, Yeni Türkiye Yayınları.
  • Oktar, T. (2007). Osmanlı Devleti’nde Reji Şirketi’nin Kurulmasından Sonraki Gelişmeler, Tütün Kitabı, İstanbul, Kitabevi Yayınları 2. Bs.
  • Ösen, S. (2016). 20. Yüzyıl Başlarında İzmit Sancağında Tütün Üretiminde Karşılaşılan Sıkıntılar ve Tütün Kaçakçılığı, Uluslararası Karamürsel Alp ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu Bildirileri, Kocaeli Büyükşehir Yayınları.
  • Ösen, S. (2015). Osmanlı Devleti’nde Tütün Kaçakçılarıyla Mücadele: Niğde Örneği, Sütad, 38.
  • Öztürk, M. Y.-Keskin, N. E. (2011). Osmanlı’da Yabancı Yatırımlar Duyunu-ı Umumiye ve Tütün Rejisi, Memleket Siyasi Yönetim, 6/16.
  • Öztürk M. Y.-Keskin, N. E. (2013/2). Tütün Sektöründe Yabancı Yatırım: Reji Deneyimi, Çalışma ve Toplum, 37.
  • Şenel, S. (2018), Economic Contributions of the Ottoman Bank in the Ottoman Empire and the Turkish Republic, Edi: Hasan Dinçer-Ümit Hacıoğlu-Serhat Yüksel, Global Approaches in Financial Economics Banking and Finance, Switzerland, Springer.
  • Quataert, D. (Şubat-Mart 1984). Reji, Kaçakçılar ve Osmanlı Hükümeti, Çev: Mete Tuncay, Yapıt Toplumsal Araştırmalar Dergisi, 48’3.
  • Quataert, D. (1987). Osmanlı Devleti’nde Avrupa İktisadi Yayılımı ve Direniş (1881-1908), Ankara, Yurt Yayınları.
  • Temel, M. (Nisan 2001). Osmanlı Devleti’nin Son Döneminde Tütün Politikası ve Artan Tütün Kaçakçılığı, Toplumsal Tarih, 88.
  • Ünal, M. (2007). Tütünün Dört Yüzyılı, Tütün Kitabı, İstanbul, Kitabevi Yayınları, 2. Bs.
  • Yılmaz, F. (2007). Tütün Üzerine Düşünceler: Batıda ve Bizde, Tütün Kitabı, İstanbul Kitabevi Yayınları 2. Bs.

TÜBİTAK ULAKBİM Ulusal Akademik Ağ ve Bilgi Merkezi Cahit Arf Bilgi Merkezi © 2019 Tüm Hakları Saklıdır.