KÜBRA YILDIZ ALTIN
(Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Halk Bilimi Bölümü, Nevşehir, Türkiye)
Yıl: 2019Cilt: 19Sayı: 1ISSN: 1301-2045 / 2667-6729Sayfa Aralığı: 159 - 180Türkçe

101 0
Hastalık Adları Bağlamında Kötü Ruhların Dönüşümü: Türkistan’dan Anadolu’ya
Tarih boyunca çeşitli kültür dairelerine giren Türkler, farklı inançları benimsemişler ve “serbest kültür değişmesi” yoluyla kültürler arası alışverişte bulunmuşlardır. Demonik varlıkların isimleri bağlamında bu durum “üzüt, usal, yel, yek, çor, çort, demon, dev” gibi Türk lehçelerindeki farklı kullanımları beraberinde getirmiştir. Buradan hareketle çalışma, Türk kültürünün yayıldığı coğrafyalarda gelenekte yaşama kabiliyetine sahip unsurların kaybolmadıkları, aksine şekil veya işlev değiştirerek yaşamaya devam ettikleri varsayımı üzerine temellenmiştir. Söz konusu varsayıma paralel olarak Türk kültür coğrafyasında bugün çoğunlukla hastalık adı olarak kullanılan birçok kelimenin, eski inançlarda izleri bulunabilen kötü ruhların isim ve işlevlerindeki değişim ve dönüşümün bir devamı olduğu tespit edilmiştir. “Yapısal işlevselci” yaklaşımın yöntem olarak kullanıldığı bu çalışmada, yeraltından gelen ve hastalığa sebep olan kötü ruhlardan bazılarının dinî, sosyal, kültürel, coğrafî ve ekolojik değişimlere bağlı olarak asıl işlevleri unutulurken bazılarının ise genellikle hastalık adı biçiminde veya olumsuz bir anlamı çağrıştırarak yaşamaya devam ettikleri sonucuna ulaşılmıştır.
Sosyal > Kültürel Çalışmalar
Sosyal > Folklor
Sosyal > Tarih
Sosyal > Edebiyat
DergiAraştırma MakalesiErişime Açık
  • Akkuş Mutlu, Suzan. “Eski Ön Asya Toplumlarında Sıtma Hastalığı ve Tedavi Yöntemleri”. Tarihsel Süreçte Anadolu’da Sıtma. Ed. Şükran Köse, Çağrı Büke, Fevzi Çakmak, Eren Akçiçek. Ankara: Gece, 2017: 79-98.
  • Akkuş Mutlu, Suzan. “Eskiçağ’ın Korkulu Rüyası: Cüzzam”. Tarihsel Süreçte Anadolu’da Cüzzam. Ed. Fevzi Çakmak, Şükran Köse, Çağrı Büke, Eren Akçiçek. Ankara: Gece, 2018: 53-66.
  • Anohin, A. V. Altay Şamanlığına Ait Materyaller. Çev. Zekeriya Karadavut ve Jannet Meyermanova. Konya: Kömen, 2006.
  • Arıkoğlu, Ekrem. Örnekli Hakasça-Türkçe Sözlük. Ankara: Akçağ, 2005.
  • Atalay, Besim. Divanü Lûgat-it-Türk Dizini. Ankara: TTK, 1986.
  • Atnur, Gülhan. “Tatar Halk Anlatılarında Şüreli Tipi”. Millî Folklor 73 (2007): 26-30.
  • Atnur, Gülhan. “Anadolu, Tatar (Kazan) ve Başkurt Türklerinin Masallarında İnsan Yeme (Yamyamlık) Motifi”. Karadeniz 9 (2011): 132-151.
  • Bapaeva, Janyl M. Tuva Şamanizmi. Konya: Kömen, 2013.
  • Baskakov, A. N., Golubeva, N. P., Kamileva A. A., Lyubimov, K. M., Salimzyanova, F. A. ve Yusipova, R. R. Büyük Türkçe-Rusça Sözlük. İstanbul: Multilingual Yabancı Dil, 1994.
  • Bayat, Ali Haydar. Tıp Tarihi. İstanbul: Merkezefendi Geleneksel Tıp Derneği, 2010.
  • Bayat, Fuzuli. Türk Mitolojik Sistemi 2 (Kutsal Dişi-Mitolojik Ana, Umay Paradigmasında İlkel Mitolojik Kategoriler-İyeler ve Demonoloji). İstanbul: Ötüken, 2007.
  • Beydili, Celal. Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük. Çev. Eren Ercan. Ankara Yurt Kitap-Yayın, 2004.
  • Black, Jeremy ve Green, Anthony. Mezopotamya Mitolojisi Sözlüğü (Tanrılar, İfritler, Semboller). İstanbul: Aram, 2003.
  • Boratav, P. Naili. 100 Soruda Türk Folkloru (İnanışlar, Töre ve Törenler, Oyunlar). İstanbul: Gerçek, 1984.
  • Buluç, Sadettin. “Şaman Maddesi”. İslam Ansiklopedisi. 11. Cilt. İstanbul: Milli Eğitim, 1979: 310-335.
  • Caferoğlu, Ahmet. Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. Ankara: TDK, 1968.
  • Çavdar, Ayşenur. “Günümüz Türk Halk Hekimliğinde İslâm Öncesi Türk Tıbbının İzleri”. I. Türk Tıp Tarihi Kongresi Bildirileri (İstanbul-17-19 Şubat 1988). Ankara: TTK, 1992: 309-313.
  • Dinçer, Ferruh (1969). “Hastalık Adlarının Halk Dilindeki Türkçe Karşılıkları”. Türk Dili Dergisi XX 211 (1969): 60-63.
  • Duvarcı, Ayşe. “Türklerde Tabiat Üstü Varlıklar ve Bunlarla İlgili Kabuller, İnanmalar, Uygulamalar”. Bilig, Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi 32 (2005): 125-144.
  • Ersöz, Serpil. “Türkçede Göçüşme: Tanım ve Tasnif”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi (TEKE) 4 (2018): 2189-2203.
  • Eyüpoğlu, İsmet Zeki. Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü. İstanbul: Sosyal, 1991.
  • Ganiyev, Fuat, Ahmet’yanov, Rifkat ve Açıkgöz, Halil. Tatarca-Türkçe Sözlük. Moskova-Kazan: İnsan, 1997.
  • Gültekin, Mustafa. Tataristan Masalları Üzerinde Bir Araştırma. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İzmir: Ege Üniversitesi, 2010.
  • Güzel, Sinan. “Konstantin İvanov’un Şiirlerinde “Bitmeyen Mücadele”: İyi- Kötü Çatışması”. Türkbilig 30 (2015): 137-150.
  • İnan, Abdülkadir. Tarihte ve Bugün Şamanizm Materyaller ve Araştırmalar. Ankara: TTK, 1986.
  • İnan, Abdülkadir. Makaleler ve İncelemeler. 2. Cilt. Ankara: TTK, 1991.
  • İnan, Abdülkadir. Makaleler ve İncelemeler. 1. Cilt. Ankara: TTK, 1998.
  • İnayet, Alimcan. Türk Dünyası Efsane ve Masallarında Bir Dev Tipi: Yalmavuz/ Celmoğuz. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2010.
  • Kalafat, Yaşar ve İlyas Kamalov. “Tatar Efsaneleri”. Karadeniz Araştırmaları 6 (2005): 52-77.
  • Kaşgarlı Mahmut. Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi. Çev. Besim Atalay. 1. Cilt. Ankara: TTK, 1985a.
  • Kaşgarlı Mahmut. Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi. Çev. Besim Atalay. 2. Cilt. Ankara: TTK, 1985b.
  • Kaşgarlı Mahmut. Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi. Çev. Besim Atalay. 3. Cilt. Ankara: TTK, 1985c.
  • KB. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü I. Ankara: Kültür Bakanlığı, 1991.
  • Kenesbayoğlu, İ. K., Ahmedoğlu, F. Ş., Bolganbayoğlu, E., Canuzakoğlu, T., Çerkeş, G., Cubanoğlu, E., İmambayoğlu, A., Mahmudoğlu, A., Musaldayoğlu, E. ve Nurgaziyma, D. Kazak Türkçesi Sözlüğü. Çev. Hasan Oraltay, Nuri Yüce, Saadet Pınar. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1984.
  • Küçük, Abdurrahman, Tümer, G. ve Küçük, M. A. Dinler Tarihi. Ankara: Berikan, 2009.
  • Manov, Atanas. Gagauzlar (Hıristiyan Türkler). Çev. M. Türker Acaroğlu. Ankara: TTK, 2001.
  • Okutan, Nükhet. Hakaslarda Atalar Kültü ve Günümüz Hakas Kültürüne Etkileri. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi, 2016.
  • Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi (Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar). 2. Cilt. Ankara: TTK, 1995.
  • Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi (Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar). 1. Cilt. Ankara: TTK, 2010.
  • Öger, Adem ve Yıldız Altın, Kübra. “Uygurlarda Şamanizm’den İslam’a Kötü Ruhların Dönüşümü”. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi 7 (2016): 14- 25.
  • Örnek, S. Veyis. Sivas ve Çevresinde Hayatın Çeşitli Safhalarıyla İlgili Bâtıl İnançların ve Büyüsel İşlemlerin Etnolojik Tetkiki. Ankara: Ankara Üniversitesi, 1966.
  • Örnek, S. Veyis. Türk Halkbilimi. Ankara: Kültür Bakanlığı, 2000.
  • Öztek, Zafer. Halk Dilinde Sağlık Deyişleri Sözlüğü. Ankara: TDK, 1992.
  • Paasonen, H. Çuvaş Sözlüğü. İstanbul: İbrahim Horoz, 1950.
  • Perrin, Michel. Şamanizm. Çev. Bülent Arıbaş. İstanbul: İletişim, 2003.
  • Tavkul, Ufuk. “Karaçay-Malkar Türkçesinde Hastalık Adları ve Bununla İlgili Bazı Fiiller, Deyimler ve Atasözleri”. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi (Prof. Dr. İristay Kuçkartayev’in Anısına) 3 (2016): 111-122.
  • TDK. Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü. I-XII. Cilt aralığı. Ankara: Ankara Üniversitesi, 1993.
  • TDK. Tarama Sözlüğü. 1-8. Cilt aralığı. Ankara: Ankara Üniversitesi, 1995.
  • Tietze, Andreas. Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı. 1. Cilt (A-E). İstanbul: Simurg, 2002.
  • Toparlı, Recep, Vural, Hanifi ve Karaatlı, Recep. Kıpçak Türkçesi Sözlüğü. Ankara: TDK, 2007.
  • Torma, Y. ve Hisamitdinova, F. G. “Geleneksel Başkurt Etiyolojisinde Bazı Hastalık Cinleri”. Çev. Burçak Okkalı. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi 26 (2008): 89-92.
  • Ulutaş, İsmail. “Metatez Olayı Türkçe’nin Ses Sistemiyle İlgili midir?”. Bilig, Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi 43 (2007): 117-132.
  • Uraz, Murat. Türk Mitolojisi. İstanbul: Düşünen Adam, 1994.
  • Ülkütaşır, M. Şakir. “Alkarısına Dair Halk İnanmaları”. Halkbilgisi Haberleri 95 (1939): 243-246.
  • Yıldız, Çetin. Kazan Türklerinin Mitolojisi. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Adıyaman: Adıyaman Üniversitesi, 2017.
  • Yıldız, Naciye. “Sibirya Türklerinin Mitoloji ve İnançlarında Kötü Ruhlar”. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi 4 (2008): 84-93.
  • Zaripova Çetin, Çulpan. “Tatar Türklerinde Mitolojik Varlıklarla İlgili Mitler ve İnanışlar (İyeler ve Yaratıklar)”. Bilig, Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi 43 (2007): 1-32.

TÜBİTAK ULAKBİM Ulusal Akademik Ağ ve Bilgi Merkezi Cahit Arf Bilgi Merkezi © 2019 Tüm Hakları Saklıdır.