FEHMİ SOĞUKOĞLU
(Gaziantep Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Tasavvuf Anabilim Dalı, Gaziantep, Türkiye)
Yıl: 2020Cilt: 7Sayı: 1ISSN: 2148-7634 / 2651-4087Sayfa Aralığı: 513 - 540Türkçe

157 0
KELÂM VE TASAVVUF’TA AKLIN TASNİFİ
Kelâm ve Tasavvuf literatürü incelendiğinde, akla birbirinden farklı ve tasnif edicisöylemler geliştirildiği görülmektedir. Makalede bu husus bir problem olarak elealınmış ve bu iki disiplinin kullandığı terminolojinin farklı oluşunun bu durumakaynaklık ettiği düşüncesine ulaşılmıştır. Ayrıca kelâmcıların ve sûfîlerin aklı incelemedeki gayelerinin farklı olmasının bu problemi besleyici bir unsur olduğuanlaşılmaktadır. Kelâmcılar, aklı daha çok îmanın oluşumu açısından değerlendirmektedir. Bu bağlamda, nazar ve istidlâl cihetinden akıl hakkında fikir beyanetmektedirler. Buna mukabil olarak tasavvufî literatürde bir taraftan aklı yeren ifadelere rastlanırken, bir diğer taraftan aklı öven söylemler tespit edilmektedir. Aklıfarklı boyutlarıyla ele alma geleneğinin Kelâm’da da bulunduğu, Mâtürîdîler arasında yaygın olduğu görülmektedir. Bu noktada Kelâm-Tasavvuf ilişkisinden özelliklede Mâtürîdî geleneğin tasavvufla etkileşiminden bahsetmek mümkündür. Eş’arîleriçerisinde de benzer bir durum Gazzâlî örneğinden okunabilir. Çalışmada, Kelâm veTasavvuf disiplinlerinin fikrî yapısının belli bir olgunluğa ulaştığı, mütekaddimûnkelâm dönemindeki eserler dikkate alınarak tasvîrî-mukayeseli bir yöntem izlenmişve bunun üzerinden değerlendirmeler yapılmıştır.
DergiAraştırma MakalesiErişime Açık
  • Abdulcebbâr, el-Kâdî. el-Muğni. y.y.:ts.
  • Alkhattaf, Hasan. “Mûtezilî Aklın Mahiyeti”. Artuklu Akademi 2/2 (2015), 115-146.
  • Alper, Hülya. “İmam Mâturîdî’de Akıl-Vahiy İlişkisi”. Milel ve Nihal 7/2 (2010), 2-29.
  • Altıntaş, Ramazan. “Mâtüridî Kelâm Sisteminde Akıl-Nakil İlişkisi”. Marife 3 (2005), 235.
  • Ardoğan, Recep. “Kelâmcılara Göre Allah’a İmanda Akıl Yürütmenin Değeri”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (Haziran 2004), 133- 157.
  • Arpaguş, Hatice Kelpetin. “İman Bağlamında Kelâm’da Taklid ve Mukallid (Gazzâlî Örneği)”. KADER 3/1 (2005), 117-140.
  • Arslan, Hulusi – Bozkurt, Mustafa. Sistematik Kelâm. Ankara: 2016.
  • Bağdadî, Abdülkahir. Usûlü’d-dîn. İstanbul: 1928.
  • Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed. et-Takrib ve’l-İrşad. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1993.
  • Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed. et-Temhîd. Beyrut: el-Mektebetü’ş-şarkiyye, 1957.
  • Beyâzîzâde, Ahmed. İşârâtü’l-merâm min ibârâti’l-imâm. Beyrut: Dârü’l-kutubi’lilmiyye, 2007.
  • Buhârî, Muhammed b. İsmâil. Câmiü’l-müsnedi’s-sahih. Beyrut: Dârü’t-te’sil, 2012.
  • Bûsîrî, Ahmed b. Ebû Bekir. İthâfü’l-hıyere bi-zevâʾidi’l-mesânîdi’l-ʿaşere. Riyad: Dârü’l-vatan li’n-neşr, 1999.
  • Cîlî, Abdulkerîm. İnsan-ı Kâmil. Beyrut: Dârül’l-kutubi’l-ilmiyye, 1997.
  • Cürcâni, es-Seyyid eş-Şerîf. et-Tarifât. Beyrut: 1985.
  • Cürcânî, es-Seyyid eş-Şerîf. Şerhü’l-mevâkıf. Beyrut: Dârül-kutubi’l-ilmiyye, 1998.
  • Cüveynî, İmâmü’l-harameyn. el-İrşâd. Mısır: Mektebetü’l-hancı, 1950.
  • Çelebi, Emin. “İbn Arabi’nin Epistemolojisinde Duyu ve Akıl”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 10/3 (2010), 43-56.
  • Çelebi, İlyas. İslam İnanç Sisteminde Akılcılık ve Kadı Abdulcebbar. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2002.
  • Çınar, Mahmut. “Mütekaddimûn Dönemi Kelâm Âlimlerine Göre Bilgi, Kaynakları ve Bunlar Arasındaki İrtibatın Keyfiyeti”. Bilimname 21/2 (2011), 19-20.
  • Demir, Osman Nuri. “İmam Mâtürîdî’de İnsan” KADER 17/1 (2019), 228-254.
  • Demirci, Mehmet. “Mesnevî’de Akıl Aşk Karşılaştırması”. 4. Milli Mevlânâ Kongresi Bildirileri (12-13 Aralık 1989). Konya: Selçuk Üniversitesi, 1989, 153-159.
  • Doru, Nesim. “İbn-i Arabî’nin Fahreddin Razi’ye Gönderdiği Mektup”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/1 (2002), 99-105.
  • Ebû Osman Amr, el-Câhiz. “Meâş ve Meâd”. er-Resail. Beyrut: 1983.
  • Eraslan, Yunus – Çınar, Mahmut. “Vahiy ve İlhâm Bağlamında Erken Dönem Hanefî-Mâtürîdî Kelâm Sisteminin Tasavvufla İlişkisi”. KADER 17/2 (2019), 348-379.
  • Erdem, Hüsameddin. “Gazzâlî’de Akıl Din İlişkisi”. TYB Akademi 1 (Ocak 2011), 51-71.
  • Eş’arî, Ebu’l-Hasen. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn ve ihtilâfi’l-musâllîn. Beyrut: Dârü İhyâi’t-turâsi’l-arabî, ty.
  • Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed. el-Kâmûsü’l-muhît. Kahire: Dârü’l-hadîs, 2008.
  • Gazzâlî, Ebû Hâmid. İhyâu ulûmi’d-dîn. Beyrut: Dârü’l-mârife, 1983.
  • Gazzâlî, Ebû Hâmid. Mîzânü’l-amel. Mısır: Dârü’l-maârif, 1964.
  • Gölcük, Şerafeddin – Toprak, Süleyman. Kelâm. Konya: Tekin Kitabevi, 1996.
  • Güler, İlhami. “Îman ve İnkârın Ahlaki ve Bilişsel (Kognitif) Değerleri” İslâmiyât 1 (1998), 7-24.
  • Harman, Ömer Faruk. “Firavun” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/121- 122. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
  • İbn Arabî, Muhyiddin. el-Futûhât el-Mekkiyye. Beyrut: Dârü’l-kutubi’l-ilmiyye, 1999.
  • İbn Fûrek. Makâlâtü’ş-Şeyh Ebi’l-Hasen el-Eş‘arî. Kahire: Mektebetü’s-sekâfâti’ddîniyye, 2005.
  • İbn Manzûr, Muhammed. Lisânü’l-Arab. Kahire: Dârü’l-maârif, 1981.
  • İsfahânî, Ragıb. el-Müfredât. thk. Muhammed el-Keylânî. y.y.:ts.
  • Kazanç, Fethi Kerim. “İlk Dönem Eş’arî Kelâm Sisteminde Bilgi Sorunu”, Uluslararası İmam Eş’arî Sempozyumu Bildirileri (İstanbul: 2015), 177-250.
  • Kelâbâzî, Muhammed b. İbrahim. et-Taarruf li mezhebi ehli’t-tasavvuf. Beyrut: Darü’l-kutubi’l-ilmiyye, 1993.
  • Kılavuz, Ulvi Murat – Kılavuz, Ahmet Saim. Kelama Giriş. İstanbul: İsam Yayınları, 2010.
  • Köle, Bekir. “Tasavvufa Göre İlahî Hakikatlerin İdrâkinde Aklın Konumu”. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 3 (2013), 81-96.
  • Kuşpınar, Bilal. “Mevlana’da Akıl ve Aşk”. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23 (2007), 7-22.
  • Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Teʾvîlâtü Ehli’s-sünne. Beyrut: Dârü’l-kutubi’l-ilmiyye, 2005.
  • Maverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed. Edebü’d-dünyâ ve’d-dîn. Beyrut: Dârü İkra, 1985.
  • Mehmet Baktır, “Câhiz’in Bilgi Anlayışı”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/2 (2012), 107-128.
  • Mekkî, Ebû Tâlib. Kûtu’l-kulûb. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 2005.
  • Mevlânâ, Celâleddîn-i Rûmî. Mesnevî. çev. Derya Örs - Hicabî Kırlangıç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2015.
  • Mevlânâ, Celâleddîn-i Rûmî. Yedi Meclis. İstanbul: Kurtuba Kitap, 2010.
  • Muhâsibî, Haris. Muatabatü’n-nefs. Kahire: Dârü’l-i‘tisâm, ts.
  • Muhâsibî, Haris. el-Aklu ve fehmü’l-Kur’an. Beyrut: Dârü’l-fikr, 1971.
  • Muhâsibî, Haris. Kitabü’l-ilm. Cezair: el-Mektebetü’l-vataniyye, 1975.
  • Müslim, Ebü’l-Hüseyn. Sahih-i Müslim. Kahire: Dâru ihyâi’l-kutubi’l-arabiyye, 1955.
  • Nesefî, Ebu’l-Muîn. Bahrü’l-kelâm, çev. Ramazan Biçer. İstanbul: Gelenek Yayınları, 2010.
  • Nesefî, Ebu’l-Muîn. et-Temhîd li-kavâidi’t-tevhîd. Kahire: 1986.
  • Nesefî, Ebü’l-muîn. Tabsiratü’l-edille. tah. Hüseyin Atay. Ankara: 1993.
  • Özköse, Kadir. “Mevlânâ’nın Mesnevî’sinde Akıl Eleştirisi ve Aklın İşlevselliğine Yönelik Yaklaşımlar”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/11 (2017), 13-34.
  • Pezdevî, Ebü’l-Yüsr. Usûlü’l-dîn. Kahire: el-Mektebetü’l-ezheriyye li’t-turâs, 2003.
  • Râzî, Muhammed b. Ebîbekir. Muhtâru’s-sihâh. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1986.
  • Sâbûnî, Nureddin. el-Kifâye fi’l-hidâye. İstanbul: İsam, 2014.
  • Semerkandî, Hakîm. es-Sevâdü’l-a’zam. çev. Talha Alp. İstanbul: Yasin Yayınevi, 2007.
  • Serrâc, Ebu’n-Nasr. el-Luma‘. Mısır: Darü’l-kütübi’l-hadise, 1960.
  • Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân. el-Mu’cemu’l-evsat. Kahire: Dârü’l-haremeyn, 1415 hicrî.
  • Tirmizî, Hakîm. Beyânü’l-fark beyne’s-sadr ve’l-kalb ve’l-lübb ve’l-fuâd. Kahire: Merkezü’l-kitâb li’n-neşr, ts.
  • Tirmizî, Hakîm. Mârifetü’l-esrâr. Kahire: Dârü’n-nehdati’l-arabiyye, 1977.
  • Tirmizî, Hakîm. Nevâdirü’l-usûl. Beyrut: Dârü’n-nevâdir, 2010.
  • Topaloğlu, Bekir. Kelâm İlmi. İstanbul: Damla Yayınevi, 1991
  • Uludağ, Süleyman. “Akıl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/246-247. Ankara: TDV Yayınları, 1989.
  • Uludağ, Süleyman. “Ruh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/197-199. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
  • Ünverdi, Mustafa. “Kur’ân’da Aklın İşlevselliği ve Tahkîkî İmanın İmkânı” Diyanet İlmi Dergi 48/2 (2012), 59-74.
  • Yavuz, Yusuf Şevki. “Akıl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/246-247. Ankara: TDV Yayınları, 1989.
  • Yavuz, Yusuf Şevki, “Ruh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/197-199. Ankara: TDV Yayınları, 2018.
  • Zebîdî, Mürteza. Tâcü’l-arûs. Kuveyt: 1965.
  • Zeyne, Hüsnî. el-Aklu inde’l-Mu’tezile. Beyrut: 1978.

TÜBİTAK ULAKBİM Ulusal Akademik Ağ ve Bilgi Merkezi Cahit Arf Bilgi Merkezi © 2019 Tüm Hakları Saklıdır.