Necmettin ÇALIŞKAN
(Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Tefsir Anabilim Dalı, Hatay, Türkiye)
Yusuf OKŞAR
(Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Kelam ve Mezhepler Tarihi Anabilim Dalı, Hatay, Türkiye)
Yıl: 2020Cilt: 7Sayı: 1ISSN: 2148-3728 / 2148-9750Sayfa Aralığı: 99 - 124Türkçe

134 0
Hâricîlik Anlayışının Kökenleri ve Günümüzdeki Yansımaları
Dünyanın hızla değişen konjonktürel yapısı içerisinde var olma mücadelelerininbir örneği olarak köktenci oluşumların temellerinin hem Kur’ânî referansları hem demezhepler tarihi açısından nasıl tahlil edilmesi gerektiği, bir problem olarak karşımızaçıkmaktadır. Radikalizm ve fundamentalizmin ortaya çıkmasında psikolojik ve bireyseletmenlerin yanında siyasî, ekonomik ve kültürel birçok değişken rol oynamaktadır.Ancak daha da dikkat edilmesi gereken hususun, radikal söylemlerin Kur’ân âyetleriile temellendiriliyor olmasıdır. Kuşku yok ki her bir başlığı ele almak çalışmanın sınırlarıaçısından mümkün görünmemektedir. Bu itibarla bu çalışmanın temel hedefi, probleminmezheplerle ilgili kısmını ele alarak İslam’ın özüne aykırı olarak gelişen yönlerini vegeçmişten günümüze gelen benzer dini söylemlerle ilgili temellerini ortaya koymaktır.Ayrıca itikadı, ilmihale dönüştürme, ilâhî metni literal okuma ve katı hadisçiliğin Hâricîanlayışla benzeşen ve ayrışan yönleri de ele alınmıştır. Araştırmanın mahiyeti betimselnitelikli olduğu için çalışmada ağırlıklı olarak doküman taraması yapılarak içeriklerdeğerlendirilmiştir. Yapılan araştırma ve değerlendirmeler sonucunda ortaya çıkan temelçıkarımlardan birisi, sosyal, siyasî ve kültürel açıdan bir tecdit ve ıslah hareketi olarakbatılı referansları da kullanarak aydınlanmacı bir yaklaşımla, İslam dünyasını ayağakaldırmaya çalışan birtakım oluşumların; zamanı bir noktada dondurmak ve Kur’ânâyetlerini kendi ideolojik söylemleri için basamak yapmalarıdır. Bu durum hem ilerlemeyihem de sorunları kendi bütünlüğü içerisinde çözmeyi imkânsız hale getirmektedir.
DergiAraştırma MakalesiErişime Açık
  • Akbulut, Ahmet. “Hariciliğin Siyasî Görüşlerinin İtikadileşmesi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 31 (1989), 331-348.
  • Akoğlu, Muharrem. “Kebîre ve İman Bağlamında Hâricîlik-Mu’tezile İlişkisi”. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 23/2 (2007), 317-339.
  • Albayrak, Halis. Kur’ân’ın Bütünlüğü Üzerine: Kur’ân’ın Kur’ân’la Tefsiri. İstanbul: Şule Yayınları, 1992), 33-34.
  • Albayrak, İsmail. “İçimizdeki Öteki: Tefsirde Hâricî (İbâdî) Algılamasına Dair Genel Bir Değerlendirme”. Usûl: İslâm Araştırmaları 4 (2005), 7-38.
  • Alkan, Necati. El-Kaide’den Işid’e Din, Şiddet ve Terörizm. Ankara: Karınca Yayınları, 2016.
  • Alperen, Abdullah & Salur, Hüseyin. “Küresel Süreçte İslam ve Terörizm”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/22 (2009), 27-51.
  • Aydınalp, Halil. “Çağdaş Kural Dışı Tekfirciliğin Yapısal Unsurları Üzerine Bir Model Denemesi-I”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 49 (2015), 161-182.
  • Aydın, A. ve Okşar, Y.. “Coğrafya-Din İlişkisi; Kentlileşme, Muhafazakârlık Ve Mezhep Demografisi Bağlamında Doğu ve Batı Karşılaştırması”. OPUS–Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 14/20 (2019), 2012-2039.
  • Azimli, Mehmet. Hz. Ömer. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
  • Bağdadî, Abdülkahir. Mezhepler Arasındaki Farklar. çev. Ethem Ruhi Fığlalı. Ankara: TDV Yayınları, 2001.
  • Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. Temhîdü’l-evâ’il ve telhîsü’d-delâ’il. thk. İmadüddin Ahmed Haydar. Beyrut: Müessesetü’l-kütübi’ssekâfiyye, 1407/1987.
  • Baktır, Mehmet. “İmanın Temellendirilmesi”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/2 (2002), 127-138.
  • Bayraktutar, Muammer. “Nasları Anlamada Literal Yorum ve Doğurduğu Bazı Problemler”. İslam ve Yorum. ed. Mehmet Kubat vd. 191-220. Malatya: Malatya İlahiyat Vakfı, 2017.
  • Belâzürî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd. Ensâbü’l-eşrâf. thk. Riyâz ez-Ziriklî & Süheyl Zekkâr. Beyrut: Dâru’l-fikr, 1417/1996.
  • Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmi’u’s-sahîh. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 2. Basım, 1422/2001.
  • Bulut, Halil İbrahim. “Dini Şiddetin Fikri Arka Planı Olarak Haricilik ve Günümüze Yansımaları”. Usûl: İslam Araştırmaları 11 (2009), 41-54.
  • Büyükkara, M. Ali. “11 Eylül’de Derinleşen Ayrılık: Suudi Selefiyye ve Cihadi Selefiye”. Dinî Araştırmalar 7/20 (2004), 205-234.
  • Büyükkara, M. Ali. Çağdaş İslamî Akımlar. İstanbul: Klasik Yayınları, 2016.
  • Cürcânî, Seyyid Şerîf. Şerhu’l-mevâkıf. çev. Ömer Türker. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2015.
  • Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf. elİrşâd ilâ kavâtı’i’l-edilleti fî usûli’l-i’tiâd. thk. Muhammed Yusuf Musa & Abdulmun’îm Abdülhamîd. Mısır: es-Saâde, 1369/1950.
  • Çalışkan, Necmettin. “Kur’an’da Aşırılık Kavramı ve Modern Hayatta Aşırılık Sorunu”. Modernleşme Sürecinde Müslümanlar. Ed. Necmettin Çalışkan. 63-115. Ankara: Nobel Yayınları, 2018.
  • Çiftkaya, Murat Cengiz. G. Sımmel, R. Sennett ve A. Gıddens’ta Modern Şehir Hayatı ve Birey. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
  • Ebû Hanife. el-Fıkhu’l-ekber. çev. Abdülvehhab Öztürk. İstanbul: Şamil Yayınevi, 2018.
  • Eş’arî, Ebû’l-Hasen. İlk dönem İslam mezhepleri (Makâlâtü’l-İslâmiyyîn ve ihtilâfü’l-musallîn). çev. Mehmet Dalkılıç & Ömer Aydın. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005.
  • Fığlalı, Ethem Ruhi. “Hâricîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/169-175. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
  • Fığlalı, Ethem Ruhi. “Hariciliğin Doğuşuna Tesir Eden Sebepler”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20 (1975), 219-247.
  • Fidanboy, Ömer. “İlk Dönem Kelâmcılarından İbni Hacer el-Heytemî ve Tekfir Nazariyesi”. I.Uluslararası İksad Sosyal Bilimler Kongresi. ed. Y. Aydoğan-G. Gültekin Akduman, Mardin: İKSAD, 9-11 Mart 2018, 453-474.
  • Fîrûzâbâdî, Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kûb b. Muhammed. el-Kâmûsü’l-muhît. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1426/2005.
  • Hakyemez, Cemil. “İtikadî Mezheplerin Görüşlerini Hadislerle Temellendirme Gayretleri”. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/ 4 (2003/2), 59-88.
  • Hatiboğlu, Said. Hilafetin Kureyşliliği. Ankara: Kitabiyat yayınları, 2005.
  • Hâzin, Ebü’l-Hasen Alâüddîn Alî b. Muhammed b. İbrâhîm. Lübâbü’t-te’vîl fî me’âni’t-tenzîl. tsh. Abdusselam Muhammed Ali Sâhin. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1415/1995.
  • İbn Arabî, Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Meâfirî el-İşbîlî el-Mâlikî. Ahkâmü’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1424/2003.
  • İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezid er-Rebei el-Kazvînî. Sünenu İbn Mâce. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Kahire: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-’Arabiyye, 1395/1975.
  • İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl. Lisânü’l-’Arab. Beyrut: Dâru sâdır, 3. Baskı, 1414/1994.
  • İbnü’l-Esîr, İzzeddin. el-Kâmil fi’t-Târîh. çev. A. Ağırakça. İstanbul: Bahar Yayınları, 1991.
  • İzutsu, Toshihiko. İslam Düşüncesinde İman Kavramı. çev. Selahattin Ayaz. İstanbul: Pınar Yayınları, 1984.
  • Kâdî Abdülcebbâr. Şerhu’l-Usûli’l-Hamse: Mu’tezile’nin Beş İlkesi. çev. İlyas Çelebi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013.
  • Kutlu, Sönmez. Mezhepler Tarihine Giriş. İstanbul: Dem Yayınları, 2017.
  • Malatî, Ebü’l-Hüseyn Muhammed b. Ahmed b. Abdirrahmân el-Askalânî. et-Tenbîh ve’r-red ‘alâ ehli’l-ehvâ’ ve’l-bida’. nşr. Zahid el-Kevseri. Mısır: el-Mektebetu’l-Ezheriyye li’t-turâs, ts.
  • Mâtürîdî, Ebu Mansur Muhammed b. Muhammed. Kitâbü’t-Tevhîd. thk. Bekir Topaloğlu. Ankara: İSAM Yayınları, 2003.
  • Mer‘î b. Yûsuf b. Ebî Bekr b. Ahmed b. Ebî Bekr el-Kermî. el-Kelimâtü’l-beyyinât fî kavlihî Te’âlâ “ve beşşirillezîne âmenû ve amilus sâlihâti enne lehum”. thk. Abdülhakîm el-Üneys. b.y: el-Mektebetü’l-İslâmî li ihyâi’t-türâs, 1425/2004.
  • Müslim, Ebü’l-Hüseyin el-Kuşeyrî en-Nîsâbûrî b. Haccâc. Sahîhu Müslim. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-’Arabî, 1375/1956.
  • Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed b. Muhammed b. Mu‘temid. Tebsıratü’l-edille fî usûli’d-dîn. thk. Hüseyin Atay & Şaban Ali Düzgün. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2003.
  • Onur, Mehmet. İslam Hukukunda Ehliyet Arızaları ve Sefeh. İstanbul: Kitabî Yayınları 2019. Önal, Recep. “İman ve Mahiyeti Konusunda Mu’tezile ve Ehl-i Sünnet Polemiği”.
  • Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 39 (2015), 121-146.
  • Öz, Mustafa. “Hurkūs b. Züheyr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/390-391. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
  • Öz, Mustafa. “Muhakkime-i Ûlâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/398-399. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.
  • Öz, Mustafa. İslam Mezhepleri Tarihi. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2018.
  • Öz, Şaban. “Kırtâs Hadisesi ve İlgili Rivayetlerin Tenkîdi-İbn Sa’d Özelinde”. Hikmet Yurdu 3 (Ocak-Haziran 2009), 275-286.
  • Pezdevî, Ebü’l-Yüsr Muhammed b. Muhammed b. el-Hüseyn. Ehl-i Sünnet Akaidi. çev. Şerafeddin Gölcük. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 1988.
  • Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal. el-Müfredât fî garîbi’lKur’ân. thk. Safvân Adnân Dâvudî. Dımaşk: Dâru’l-kalem, 1412/1992.
  • Râzî, Ebu Abdullah Fahreddîn Muhammed b. Ömer Fahreddîn. Mefâtîhu’l-gayb. 3. Baskı. Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-’Arabî, 1420/1999.
  • Sarıkaya, M. Saffet. İslam Düşünce Tarihinde Mezhepler. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2011.
  • Sıcak, Ahmet Sait. Kur’an Tefsirinde Öznellik. Ankara: Ankara Okulu, 2017.
  • Sıcak, Ahmet Sait. “Nüzûl Dönemini Bilmenin Anlama Etkisi: “Fulki’l-Meşhûn” Olgusu Üzerine Bir İnceleme”. BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/1 (Haziran 2019): 147-176.
  • Sinanoğlu, Abdulhamit. İslam Düşüncesinin İki Kurucu Önderi İmâm Ebû Hanîfe ve Vâsıl Bin Atâ. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2012.
  • Sinanoğlu, Mustafa. “İman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/212-214. İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, 2000.
  • Sönmez Kutlu, İslam Düşüncesinde İlk Gelenekçiler (Hadis Taraftarlarının İman Anlayışı Bağlamında Bir Zihniyet Analizi). Ankara: Kitabiyât, 2000.
  • Şehristânî, Muhammed b. Abdilkerîm b. Ebî Bekr Ahmed. el-Milel ve’n-nihal. çev. Mustafa Öz. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2011.
  • Şerîf er-Radî, Ebü’l-Hasen Muhammed b. el-Hüseyn b. Mûsâ b. Muhammed el-Mûsevî elAlevî. Nehcü’l-belâga. tsh. Subhi es-Sâlih. Mısır: Dâru’l-kitâbi’l-Mısrî & Beyrut: Dâru’lkitâbi’l-Lübnânî, 1425/2004.
  • Şık, İsmail. “İman Olgusunun Mahiyeti ve Hakikati Üzerine Bir Değerlendirme”. Dinî Araştırmalar 13/37 (2010), 19-44.
  • Taberî, Ebû Cafer İbn Cerîr. Târîhu’t-Taberî târîhu’l-ümemi ve’l-mülûk. Beyrut: Dâru’t-türâs, 1387/1967.
  • Watt, Montgomery. “İslam Kelamında İman Kavramı”. çev. Süleyman Akkuş. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11 (2005), 85-95.
  • Watt, W. Montgomery. İslam Düşüncesinin Teşekkül Devri. çev. E. Ruhi Fığlalı. İstanbul: Şa-to Yayınları, 2001.
  • Wellhausen, Julius. Arap Devleti ve Sükûtu. çev. Fikret Işıltan. Ankara: AÜİF Yayınları, 1963.
  • Demir, Hilmi. Selefiler ve Selefi Hareketi, IŞİD Ne Kadar Sünni’dir? (Özel Rapor). 21. Yüzyıl Türkiye Enstitüsü, 2014. Erişim 3 Nisan 2020.
  • file:///C:/Users/%C4%B0LAH%C4%B0YAT/Downloads/SELEFILER_ve_SELEFI_HAREKETI_ ISID_NE_KAD.pdf

TÜBİTAK ULAKBİM Ulusal Akademik Ağ ve Bilgi Merkezi Cahit Arf Bilgi Merkezi © 2019 Tüm Hakları Saklıdır.