Tuba ERKOC BAYDAR BAYDAR
(İbn Haldun Üniversitesi, İslami İlimler Fakültesi, Temel İslam Bilimleri, Fıkıh Anabilim Dalı, İstanbul, Türkiye)
Yıl: 2021Cilt: 20Sayı: 1ISSN: 2757-6957 / 2757-6949Sayfa Aralığı: 53 - 80Türkçe

36 0
Nass Karşısında Amelî Örfün Tahsis Değeri
Toplumun tanzim edilmesinde, kanun boşluklarının doldurulmasında veirade beyanlarının yorumlanmasında önemli bir rolü bulunan örf, hem usûlhem de fürû eserlerinde birçok yerde geçer. Eserlerde sıkça zikredilmesinerağmen ilk dönemlerden itibaren örfe dair küllî bir teorinin belirlenmemesi örfile ilintili meseleleri müphem ve tartışmalı hale getirir. Bu bağlamda tartışılankonulardan bir tanesi de amelî örf ile nassın tahsîs edilip edilemeyeceğidir.Örfün nas karşısındaki konumunu belirleyen kritik meselelerden biriolan tahsîs, nassın kapsamının bazı delillerle daraltılması demektir. Örfünbu delillerden sayılıp sayılmayacağı örf ile nas arasındaki ilişkiyi bir başkadeyişle nassın insan hayatına ne şekilde dokunduğunu ve insanların yapıpettiklerinin nassı anlamada ne derece etkili olduğunu gösterir. Şer’î naslaraaykırı olan fasit bir örfün nas karşısında herhangi bir değerinin olmadığı venas ile çatışması durumunda öncelik sırasının nassa verildiği hususundaittifak vardır. Nassa uygun olan ve nas ile çatışmayan genel bir amelî örfünnassın umumunu tahsîs edip edemeyeceği hususu ise tartışmalı bir mevzudur.Meselenin birden fazla boyutunun bulunması ulema arasında ihtilaflara nedenolmakla birlikte tartışmanın zeminini de kimi zaman kaydırır. Ayrıca nassınumumunun insanların yapıp ettikleri ile sınırlandırılabilmesi nas karşısındaörfün konumunu belirlediğinden mesele son derece hassas ve önemlidir. Bunedenle amelî örfün nassın kapsamını daraltıp daraltamayacağı meselesi bumakalede etraflıca ele alınmıştır.Âm olsa bile amelî örfün nassı tahsîs edemeyeceğini fukahânın çoğunluğuaçıkça ifade etmesine rağmen bazı Hanefî ve Mâlikî âlimler aksini söylemişlerdir.Erken dönem Hanefî eserlerinde yer verilmeyen bu söylem özellikle son dönemHanefî eserlerinde yaygın bir şekilde kabul görmüş ve mezhebin ana görüşü şeklinde yansıtılmıştır. Aynı şekilde Bâcî’nin etkisiyle Mâlikîlerin de Hanefîlergibi düşündüğü nakledilmiştir. Ancak Hanefî ve Mâlikî mezhebine dair mezkûrsöylemin aksine amelî örf ile tahsîs meselesinde her iki mezhebin de kendiiçinde muhtelif görüşler benimsediği ve mezkûr meselenin Ü smendî’den öncetahsîsten öte hakikat-mecaz ile alakalı olduğu özellikle memzûc eserler ilebirlikte tahsîs konusuna eklendiği makalemizde iddia edilmektedir.Bu iddiayı destekler bir şekilde Karâfî ve Bâbertî, Hanefîlerle Mâlikîlerinamelî örf ile nassın tahsîsini kabul etmediğini aktarmışlardır. Karâfî veBâbertî’ye göre her iki mezhebin amelî örf ile tahsîsi kabul ettiği görüşü yanlışanlaşılmadan ibarettir. Bu nedenle mesele hakkında modern dönem eserlerindeyer verildiği şekliyle bir ittifakın bulunmadığı ve Hanefî ile Mâlikî âlimleringörüşlerinin eleştirel bir incelemeye tabi tutulması gerektiği anlaşılmaktadır.Amelî örf ile tahsîs meselesinde söylem değişmelerinin nerde ve nasılgerçekleştiğini ortaya koymayı hedefleyen makalemizde mesele kronolojik vederinlemesine bir okumaya tâbi tutularak deskriptif bir şekilde sunulacaktır.Nassın amelî örf ile tahsîsini kabul edenler ve etmeyenler şeklinde iki temelbaşlık üzerinden mesele anlatılacaktır. Böylece hem literatürde yaygın birşekilde kabul edilen bilginin izi sürülerek mevsukiyeti ortaya konulmuş, hemde nas karşısında örfün konumunu belirleyen amelî örf ile tahsîs meselesietraflıca analiz edilmiş olacaktır.
DergiAraştırma MakalesiErişime Açık
  • Akhisârî, Hasan b. Turhan b. Davud Hasan Kâfi. Şerhu semti’l-vusûl ila ilmi’l-usûl. thk. Muhâmmed Mustafa Muhâmmed Ramazan. Riyad; Kahire: Dâru’l-İbni’l-Cevzi, 1431.
  • Âmidî, Ebü’l-Hasan Seyfeddin Ali b. Muhâmmed b. Salim. el-İhkâm fi usûli’l-ahkâm. thk Abdurrezzak Afifî. Beyrut: el-Mektebu’l-İslâmiyye, 1986.
  • Arûsî, Muhammed Abdülkadir. “Tahsîsu’l-umûm bi’l-urf ve’l-âde”. Mecelletü Câmiati’l-Ümmi’lKurâ 18/39, 2006.
  • Ata Musa, Ahmed. Tahsîsu’l-umûm bi’l-urf. Gazze: Gazze İslâm Üniversitesi, Doktora Tezi, 2007.
  • Bâbertî, Ekmeleddin Muhâmmed b. Muhâmmed b. Mahmûd b. Ahmed. er-Rudûd ve’nnukûd şerhu Muhtasari İbni’l-Hâcib. thk. Terhib b. Rebian ed-Devseri. 2 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2005.
  • Bâcî, Ebü’l-Velîd Süleyman b. Halef b. Sa’d et-Tücîbi. İhkâmü›l-fusûl fî ahkâmi’l-usûl. thk. Abdülmecîd Türkî. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1986.
  • Bağdadî, Ebû Bekr Ahmed b. Ali b. Sabit el-Hatîb. Kitâbü’l-Fakih ve’l-mütefakkih. thk. Ebû Abdurrahman Âdil b. Yûsuf el-Azzâzî. Riyad: Dâru İbni›l-Cevzi, 1996.
  • Basrî, Muhâmmed b. Ali Ebü’l-Hüseyin. el-Mu’temed fî usûli’l-fıkh. thk. Muhâmmed Hamidullah, 1. Cilt. Şam: Institut Français de Damas, 1964.
  • Beyzâvî, Ebû Saîd Nasırüddin Abdullah b. Ömer b. Muhâmmed. Minhâcü’l-vüsûl ilâ ilmi’l-usûl. thk. Muhâmmed Muhyiddin Abdülhamid. Kahire: Matbaatü’s-Saâde, 1951.
  • Bihârî, Muhibbullāh b. Abdişşekûr. Müsellemü’s-sübût. Mısır: ty.
  • Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukukı İslâmiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu. İstanbul: Bilmen Yayınevi, ty.
  • Buharî, Alaüddin Abdülazîz b. Ahmed b. Muhâmmed. Keşfü’l esrâr an usûli Fahri’l-İslâm el-Pezdevî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
  • Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî Râzî. Ahkâmu’l-Kur’ân. thk. Casim en-Neşmî. Kuveyt: Vizâretu’levkâf ve şuûni’l-İslâmiyye devletu Kuveyt, 1994.
  • Cürcanî, Ebü’l-Hasen Ali b. Muhâmmed b. Ali Seyyid Şerîf Hanefî. et-Ta’rifât. thk. Muhâmmed Sıddık Minşâvî. Kahire: Dâru’l-Fadîle, 2011.
  • Cüveynî, İmâmu’l-Haremeyn Abdulmelik b. Abdillah. el-Burhân fî usûl’l-fıkh. thk. Abdulazim edDîb. Kahire: Dâru’l-Ensar, 1980.
  • Debûsî, Ebû Zeyd Abdullah (Ubeydullah) b. Muhâmmed b. Ömer b. Îsâ. Takvîmü’l-edille fî usûli’lfıkh. thk. Halil el-Meys. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
  • Dönmez, İbrahim Kafi. Fıkıh Usulü İncelemeleri. İstanbul: İSAM Yayınları, 2014.
  • Ebû Sünne, Ahmed Fehmî. el-Urf vel-’âde fî re’yi’l-fukahâ. y.y.: el-Matbaatü’l-Ezheriyye, 1947.
  • Gazzâlî, Ebû Hâmid Huccetülislâm Muhâmmed b. Muhâmmed. el-Müstesfâ min ilmi’lusûl. thk. Hamza b. Züheyr Hafız. Cidde: eş-Şeriketü’l-Medîneti’l-Münevvere li’tTıbâa ve’n-Neşr, t.y.
  • Gazzâlî, Ebû Hâmid Huccetülislâm Muhâmmed b. Muhâmmed. el-Vasît fi’l-mezheb. thk. Muhâmmed Muhâmmed Tamir. 7 Cilt. Kahire: Dârü’s-Selam, 1997.
  • Habbâzî, Ebû Muhâmmed Ömer b. Muhâmmed. el-Muğnî fî usûli’l-fıkh. thk. Muhâmmed Mazhar Beka. Mekke: el-Mektebetü’l-Mekkiyye, 1982.
  • İbn Âbidîn, Muhâmmed Emin b. Ömer b. Abdülazîz ed-Dımaşkî. “Neşru’l-arf”. Mecmûatu resâili İbn Âbidîn. y.y.: Dâru İhyâi›t-Türâsi’l-Arabî, t.y.
  • İbn Emîru’l Hâc, Ebû Abdullah Şemseddin Muhâmmed b. Muhâmmed. et-Takrîr ve’t-tahbir. tsh. Abdullah Mahmud. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
  • İbn Receb, Ebü’l-Ferec Zeynüddin Abdurrahman b. Ahmed. el-Kavaid fi’l-fıkhi’l-İslâmî. Dâru’l-fikr, t.y.
  • İbn Teymiyye, Ebü’l-Berekât Mecdüddin Abdüsselâm b. Abdullah. el-Müsevvede fî usûli’l-fıkh. thk. Muhâmmed Muhyiddin Abdülhamid. Kahire: Matbaatü’l-Medenî, 1964.
  • İbnü’l-Hümâm, Kemâleddin Muhâmmed b. Abdülvahid b. Abdülhamî. et-Tahrîr fî usûli’l-fıkh. Kahire: Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1932.
  • İbnü’s-Sââtî, Muzafferiddîn Ebü’l-Abbâs Muzafferüddîn Ahmed b. Alî b. Tağlib el-Ba‘lebekkî el-Bağdâdî. Bedîu’n-Nizâm, thk. Sad b. Ğureyr b. Mehdî. Mekke: Ümmü’l-Kura Üniversitesi, Doktora Tezi, 1985.
  • İzmirli, İsmail Hakkı. “Örfün İslâm Hukukunda Yeri”. sadeleştiren: Osman Şahin, İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 5 (2005).
  • Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şehâbeddin Ahmed b. İdris b. Abdürrahim. Nefâisu’l-usûl fî şerhi’l-Mahsûl. thk. âdil Ahmed Abdülmevcûd, Ali Muhâmmed Muavvaz. 5 Cilt. Mekke: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 1997.
  • Kıyıcı, Selahattin. İslâm Hukukunda Örf ve Âdet. ed. İsmet Uçma. İstanbul: İşaret Yayınları, 1990.
  • Koca, Ferhat. İslâm Hukuk Metodolojisinde Tahsîs: (Daraltıcı Yorum). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi (İSAM), 1996.
  • Leknevî, Abdülali Muhâmmed b. Nizameddin Muhâmmed Sehalevi el-Ensârî. Fevâtihü’r-rahamût bi-şerhi Müsellemi’s-sübût. tsh. Abdullah Mahmûd Muhâmmed Ömer. Beyrut: Dârü’lKütübi’l-İlmiyye, 2002.
  • Mergînânî, Ebû’l-Hasen Burhânüddîn Ali b. Ebî Bekr. el-Hidâye şerhu Bidâyeti’l-mübtedî. thk. Muhâmmed Adnan Derviş. Beyrut: Dâru’l-Erkam, t.y.
  • Râzî, Ebû Abdullah Fahreddin Muhâmmed b. Ömer. el-Mahsûl fî ilmi usûli’l-fıkh. thk. Tâhâ Câbir [Feyyaâ] el-Alvânî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1992.
  • Sem’ânî, Ebü’l-Muzaffer Mansûr b. Muhâmmed b. Abdilcebbâr et-Temîmî Mervezî. Kavâtıü’ledille fi’l-usûl. thk. Muhâmmed Hasan Heytû, Beyrut: ty.
  • Serahsî, Ebû Bekr Şemsüleimme Muhâmmed b. Ahmed b. Sehl. Usûlü’s-Serahsî, thk. Ebü’l-Vefâ el-Efgânî. Kahire: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabi, 1954.
  • Shabana, Ayman. Custom in Islamic Law and Legal Theory: The Development of the Concepts of ʿUrf and ʿÂdah in the Islamic Legal Tradition. New York: Palgrave Macmillan, 2010.
  • Siğnâkî, Hüsâmeddin Hüseyin b. Ali b. Haccâc. el-Kâfî Şerhu’l-Pezdevî. thk. Fahreddin Seyyid Muhâmmed Kanet. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2001.
  • Şâfiî, Ebû Abdullah Muhâmmed b. İdrîs b. Abbas. Kitâbü’l-Ümm. thk. Rıfat Fevzi Abdulmuttalib. y.y.: Dâru’l-Vefâ, 2001.
  • Şener, Mehmet. İslâm Hukukunda Örf. İzmir: Öğrenci Basımevi, 1987.
  • Şenocak, İhsan. İslâm Hukukunda Örfün Hükümlere Etkisi. Samsun: 19 Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2011.
  • Şîrâzî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Ali b. Yûsuf. Şerhu’l-Luma‘. thk. Abdülmecîd Türkî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1988
  • Teftâzânî, Sa’deddin Mes’ûd b. Ömer b. Abdullah. et-Telvîh ilâ keşfi hakâiki’t-Tenkîh. thk. Muhâmmed Adnan Derviş. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Erkam b. Ebî’l-Erkam, 1998.
  • Ulvânî, Rukıyye Tâhâ Câbir. Eseru’l-urf fi fehmi’n-nusûs. Şam: Dâru’l-Fikr, 2003.
  • Üsmendî, Ebü’l-Feth Alâüddîn Muhâmmed b. Abdilhamîd b. Hüseyn. Bezlü’n-nazar fi’l-usûl. thk. Muhâmmed Zekî Abdülber. Kahire: Mektebetu Dârü’t-Türas, 1992.
  • Zebîdî, Ebü’l-Feyz Murtaza Muhâmmed b. Muhâmmed. Tâcü’l-arûs min cevâhiri’l-Kâmûs. thk. Mustafa Hicazî. Kuveyt: Vizaretü’l-İ’lam, 1973-1978.
  • Zerkeşî, Ebû Abdullah Bedreddin Muhâmmed b. Bahadır b. Abdullah. Bahrü’l-muhît fî usûli’l-fıkh. göz. geç. Ömer Süleyman Eşkar. haz. Abdülkadir Abdullah Ani. Kuveyt: Vizâretü’lEvkâf ve’ş-Şuâni’l-İslâmiyye, 1992.

TÜBİTAK ULAKBİM Ulusal Akademik Ağ ve Bilgi Merkezi Cahit Arf Bilgi Merkezi © 2019 Tüm Hakları Saklıdır.