Abdulkadir Özdemir
(Fırat Üniversitesi, İnsani ve Sosyal Bilimler Fakültesi, Arkeoloji Bölümü)
Serhan MUTLU
(Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Arkeoloji Anabilim Dalı)
Yıl: 2020Cilt: 0Sayı: 27ISSN: 1301-8566 / 2667-5005Sayfa Aralığı: 95 - 112Türkçe

51 0
MURAT HÖYÜK ERKEN TUNÇ ÇAĞI ANTROPOMORFİK FİGÜRİNLERİ
Bu makale, Bingöl’ün ilk sistemli arkeolojik kazısı olma özelliği gösteren Murat Höyük Erken Tunç Çağı tabakasındanele geçen ve bu çalışmaya konu olan pişmiş toprak antropomorfik figürinleri tanıtır. Murat Höyük, DoğuAnadolu Bölgesi, Bingöl İli Solhan İlçesinde, Murat Nehri kenarında yer almaktadır. Höyük, Kalehan Genç EnerjiA.Ş. tarafından yapılan Aşağı Kaleköy Barajı su tutma havzası içinde kaldığından, Elazığ Müzesi Müdürlüğü kazıbaşkanlığında ve bilimsel bir heyet tarafından 2019 yılında kurtarma kazı çalışmaları yapılarak tamamlanmıştır. 2019yılında yapılan bu arkeolojik kazılar sonucunda I. Tabaka: Orta Çağ, II. Tabaka: Orta Demir Çağ, III. Tabaka: ErkenDemir Çağ ve IV. Tabaka: Erken Tunç Çağ olmak üzere dört kültür tabakası tespit edilmiştir. Murat Höyük, DoğuAnadolu kronolojisine göre Erken Tunç Çağı III’e (MÖ 2500-2200) tarihlenmektedir. Erken Tunç Çağı’na tarihlenenMurat Höyük IV. Kültür katından toplam beş (5) adet pişmiş toprak figürin ele geçmiştir. Bunlardan üçü sağlamikisinde ise kırıklar vardır. Arkeolojide uzun yıllardır tartışılan figürin, idol, heykelcik tanımlarına son yıllarda eklenenantropomorfik (insansı) terimi Murat Höyük buluntuları için kullanılacaktır. Yerleşmede antropomorfik figürinlerintespit edildikleri yerlerin ve kültür katının özellikleri doğrultusunda, uzun süredir cinsiyet tanımı veya anatanrıça gibi dinsel anlamlar yüklemek yerine insan-figürin-mekân ilişkisine odaklı çalışma yapılması amaçlanmıştır. İnsan-mekân ilişkisi göz önüne alınarak anlamları ve işlevlerine yönelik bağlamsal açıdan yapılacak değerlendirmelerile Murat Höyük antropomorfik figürinlerinin bölge literatürüne önemli katkılar sunması öngörülmektedir.
DergiAraştırma MakalesiErişime Açık
  • ALGAZE, G/ EVINS, M.A/INGRAHAM, M.L/ MARFOE, L/YENER, A.K. 1990. Town and Country in Southeastern Anatolia. Vol. II. The Stratigraphic Sequence at Kurban Höyük. (Ed.: Guillermo Algaze). The University of Chicago Oriental Institute Publications Volume 110, Chicago-Illinois.
  • ALGAZE, G/GOLDBER, P/HONÇA, D/ MATNET, T/MISIR, A/ROSEN, M.A/SCHLEE, D/ SOMER, L. 1995. “Titriş Höyük A Small Early Bronze Age Urban Center in Southeastern Anatolia: The 1994 Season”. Anatolica 21, 13-64.
  • ALGAZE, G/MISIR, A. 1995.“Titriş Höyük: An Early Bronze Age Urban Center in Southeastern Anatolia, 1993”, Uluslararası Kazı, Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu Kazı Sonuçları Toplantısı 16(1), Ankara, 107-120.
  • ALKIM, U.B/ALKIM, H/BİLGİ, Ö. 1988. İkiztepe I Birinci Dönem ve İkinci Dönem Kazıları. Türk Tarih Kurumu Basımevi: Ankara.
  • ATAKUMAN, Ç. 2017. “Figurines of the Anatolian Early Bronze Age: the assemblage from Koçumbeli-Ankara”. Anatolian Studies 67. British Institute at Ankara, 85-108.
  • ALTUNKAYNAK, G. 2018. “Doğu Anadolu Arkeolojisinin Ana Hatları İçerisinde Bingöl Yöresinin Önemi”, Bingöl Araştırmaları Dergisi, 4(2), 83-100.
  • BAŞARAN-MUTLU, M. 2018. M.Ö. 2. Binyıl Kuzey ege Kültürel iletişim Ağı İçinde Maydos Kilisetepe Höyüğü. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Çanakkale.
  • BECHM-BLANCKE, M.R/HOH, M.R/KARG, N/MARSCH, L/PERSCHE, F/WEINER, K.L/VON WICKDE, A/ZIEGELMAYER, G. 1984. “Hassek Höyük”. IstMitt 34. Tübingen, 31-149.
  • BERTRAM, J.K. 2008.“Ahlatlıbel, Etiyokuşu, Kocumbeli zur Neubewertung der Ankara Gruppe”, TÜBA-AR 11: 73–84.
  • BİLGİ, Ö. 1975. “Kültepe Kazılarında Bulunmuş Olan İnsan Figürleri”. Belleten 39. Ankara, 201-216.
  • BİLGİ, Ö. 2000. “İkiztepe Kazısı 1998 Dönemi Sonuçları”. Uluslararası Kazı, Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu Kazı Sonuçları Toplantısı 21(1). Ankara, 381-396.
  • BİLGİ, Ö. 2012. Anadolu’da İnsan Görüntüleri Klasik Çağ Öncesi, İstanbul.
  • DURU, R. 2006.Gedikli Karahöyük I. Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara.
  • CONTI, A.M/PERSIANI, C. 1993.“When Worlds Collide Culturel Developments in Eastern Anatolia in The Early Bronze Age”, (Eds.: M.Frangipane, H.Hauptmann, M.Liverani, P.Matthiae, M. Mellink). Between The Rivers and Over The Mountains, Archaeologica et Mesopotamica alba Palmieri Dedicata, Universita di Roma: La Sapienza, 361-413.
  • ÇEVİK, Ö. 2007. “The emergence of different social systems in Early Bronze Age Anatolia: urbanisation versus centralisation”, Anatolian Studies, 57, 131-140.
  • EFE, T. 2007. “The Theories of the ‘Great Caravan Route’ between Cilicia and Troy: the Early Bronze Age III Period in Inland Western Anatolia”. Anatolian Studies 57, Transanatolia: Brinding Gap between East and West in the Archaeology of Ancient Anatolia, 47-64.
  • ERTEM, H. 1974.“Han İbrahim Şah Kazısı 1971”, Keban Projesi 1971 Çalışmaları ODTÜ Keban Projesi Yayınları, Seri: 1, Yayın: 4, Türk Tarih Kurumu Basımevi: Ankara, 59-63.
  • ESİN, U. 1970. “Tepecik Kazısı 1968 Yılı Ön Raporu”. Keban Projesi 1968 Yaz Çalışmaları. Ortda Doğu Teknik Üniversitesi Keban Projesi Yayınları, Seri: 1, Yayın: 1. Türk Tarih Kurumu Basımevi: Ankara, 147-158 (İng. 159-172).
  • ESİN, U. 2000.“Tulintepe Kurtarma Kazıları”, Türkiye Arkeoloji ve İstanbul Üniversitesi, 123-129.
  • FRANGIPANE, M. 2010.“Late Chalcolithic Developments and the Transition to EB I in the Turkish Middle Euphrates Valley, as seen from the Recent Excavations at Zeytinli Bahçe Höyük (Urfa)”, (Eds.: Paola Matthiae, Frances Pinnock, Lorenzo Nigro, Nicolò Marchetti). Proceedings of the 6th International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East, May 5th-10th 2008, Sapienza-Università di Roma, Volume 2, Excavations, Surveys, and Restorations: Reports on Recent Field Archaeology in the Near East, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden, 185-203.
  • GEZGİN, İ. 2008. Paleolitik Çağlardan Hıristiyanlığa Kadar Sanatın Mitolojisi, Sel Yayıncılık: İstanbul.
  • GIMBUTAS, M. 1982. The Gods and Goddesses of Old Europe: 7000 to 3500 BC. Myths, Legends and Cult Images. Thames and Hudson: London.
  • GOLDMAN, H. 1956. Excavations at Gözlükule, Tarsus II. From the Neolithic through the Bronze Age. Princeton University Press, Princeton.
  • GÜNDOĞAN-AYDINGÜN, Ş. 2003. Eski Tunç Çağında Anadolu Pişmiş Toprak Figürin ve İdolleri. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara.
  • HARMANKAYA, S. 2002. “Türkiye İlk Tun Çağı Araştırmaları Üzerine Bir Değerlendirme”. (Eds.: Savaş Harmankaya, Burçin Erdoğu). TAY - Türkiye Arkeolojik Yerleşmeleri-4a/4b: İlk Tunç Çağı. TASK Vakfı Yayınları: İstanbul, 7-41.
  • HAUPTMANN, H. 1976. “Norşuntepe Kazıları, 1972”, Keban Projesi 1972 Çalışmaları. Orta Doğu Teknik Üniversitesi Keban Projesi Yayınları, Seri 1, No. 5, Türk Tarih Kurumu Basımevi: Ankara, 41-59.
  • HAUPTMANN, H. 1979. “Norşuntepe Kazıları, 1973”. Keban Projesi 1973 Çalışmaları. Orta Doğu Teknik Üniversitesi Keban Projesi Yayınları, Seri 1, No. 6, Türk Tarih Kurumu Basımevi: Ankara, 43-60 (Alm. 61-78).
  • HAUPTMANN, H. 1983.“Lidar Höyük 1981”, Türk Arkeoloji Dergisi (TAD), Sayı 26/2, Ankara, 93-110.
  • IŞIKLI, M. 2005.Doğu Anadolu Erken Transkafkasya Kültürünün Karaz, Pulur ve Güzelova Malzemesi Işığında Tekrar Değerlendirilmesi (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
  • IŞIKLI, M. 2007. “Erzurum Bölgesi’nde Karaz Kültürünün Başlangıcı, Son Dönem Araştırmalarının Genel Bir Değerlendirilmesi”, (Eds.: Birol Can, Mehmet Işıklı). Atatürk Üniversitesi 50. Yıl Kuruluş Yıldönümü Arkeoloji Bölümü Armağanı Doğudan Yükselen Işık Arkeoloji Yazıları, İstanbul, 325-350.
  • IŞIKLI, M. 2011. Doğu Anadolu Erken Transkafkasya Kültürü, Çok Bileşenli Gelişkin Bir Kültürün Analizi. İstanbul.IŞIKLI, M. 2015. “The Kura-Araxes Culture in the Erzurum Region: The Process of its Development”, TÜBA-AR, 18, 51-69
  • IŞIKLI, M. 2018. “Kura-Aras Kültürel Kompleksinin Güney Yayılımında Bingöl Yöresinin Konumu”, Bingöl Araştırmaları Dergisi, 4(2), 41-50.
  • IŞIKLI, M/ALTUNKAYNAK, G. 2014. “Some Observations on Relationships between South Caucasus and North-Eastern Anatolia Based on Recent Archeo-Metallurgical Evidence”, (Eds.: M. Kvachadze, M. Puturidze, & N. Shanshashvili). Problems of Early Metal Age Archaeology of Caucasus and Anatolia (pp. 73-93), Tbilisi.
  • IŞIKLI, M. 2019. “Erzurum Ovası Alaybeyi Höyüğü Kalkolitik ve Erken Tunç Çağ Tabakaları”, (Ed.: Gülşah Altunkaynak). Karaz’dan Büyük İskender’e Erzurum Ovası’nda Yeni Bir Keşif Alaybeyi Höyük, Ankara, 139-182.
  • KALKAN, E. 2015.Uruk Yayılım Kuramları. Tarihteki En Eski Koloniciler Barışçılar Mı Savaşçılar Mı? Kuramsal Bir Değerlendirme. İstanbul.
  • KENYON, K. 1957. Digging up Jericho: the results of the Jericho excavations, 1952 –1956, Frederick A. Praeger, New York.
  • KOŞAY, H. Z. 1934. “Türkiye Cumhuriyeti Maarif Vekâletince Yaptırılan Ahlatlıbel Hafriyatı”, Türk Tarih Arkeoloji ve Etnografya Dergisi 2, 3-100.
  • KOŞAY, H. Z. 1976. Keban Projesi Pulur Kazısı 1968-1970. Ortadoğu Teknik Üniversitesi Keban Projesi Yayınları, Seri 3, No. 1, Ankara.KOŞAY, H. Z/AKOK, M. 1957. Türk Tarih Kurumu Tarafından Yapılan Büyük Güllücek Kazısı. 1947 ve 1949’daki Çalışmalar Hakkında İlk Rapor. Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
  • KOŞAY, H. Z/VERY, H. 1964. Pulur Kazısı 1960 Mevsimi Çalışma Raporu. Atatürk Üniversitesi Yayınları No.24 Fen-Edebiyat Fakültesi-Arkeoloji Serisi No.9, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara.
  • KÖKTEN, İ. K/ÖZGÜÇ, N/ÖZGÜÇ, T. 1945. “1940 ve 1941 Yılında Türk Tarih Kurumu Adına Yapılan Samsun Bölgesi Kazıları Hakkında İlk Kısa Rapor”, Belleten 9/35, 361-400.
  • KULAÇOĞLU, B. 1992. Tanrılar ve Tanrıçalar. Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara.
  • MARRO, C. 1997.La Culture du Haut-Euphrate au Bronze Ancien: Essai d’intepratation a Partir de la Ceramique Peinte e Keban (Turquie) (Varia Anatolica 8). Institut Françis d’etudes Anatoliennes d’Istanbul & De Boccard Edition-Diffusion: Paris.
  • MELLAART, J. 1967. Çatal Hüyük: a Neolithic Town in Anatolia. Thames and Hudson. London.MINA, M. 2007. “Figurines without Sex; People without Gender?”, (Eds.: Sue Hamilton, Ruth D. Whitehouse, Katherine I. Wright).Women in Archaeology, Women in Antiquity. Left Coast Press: Walnut Creek, CA, 263-282.
  • MUTLU, S. 2017. Neolitik ve Kalkolitik Dönem Batı Anadolu Antropomorfik Figürinlerinde Cinsiyet ve Sembolizm. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale.
  • MÜLLER-KARPE, H. 1974. Handbuch der Vorgeschichte III, Kupferzeit. C. H. Beck’sche Verlagbuchhandlung: Munich.
  • ÖZGÜÇ, N. 2009.SAMSAT, Sümeysat, Samosata, Kumaha, Hahha, Hahhum, Bir Başkent ve Kalenin Yaşamının 6000 Yılık Döneminden Kesitler. Türk Tarih Kurumu, Ankara.
  • ÖZGEN, E./TEKİN, H./HELWING, B. 1997.“Oylum Höyük 1995 Kazıları”, Uluslararası Kazı, Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu Kazı Sonuçları Toplantısı 18(1), Ankara, 189-199.
  • PALUMBI, G. 2008.The Red and Black, Social and Cultural Interaction betweenthe Upper Euphrates and the Southern Caucasus Communities in the Fourth and Third Millennium BC. Sapienza Universita di Roma,Dipartimento di Scienze Storiche Archeologiche e Antropologiche dell’ Antichità, Studi di Preistoria Orientale (SPO) Volume 2, Roma.
  • PRAG, K. 1970. “The 1959 Deep Sounding at Harran in Turkey”, Levant 2, 63-94.
  • PUMPELLY, R. 1908. Explorations in Turkestan Expedition of 1904 Prehistoric Civilizations of Anau. Carnegie Institution of Washington, Washington, D. C.SAKAL, F. 2015Anthropomorphic Terracotta Figurines, (Eds.: U. Finkbeiner, M. Novák, F. Sakal, P. Sconzo). ARCANE IV: Middle Euphrates, Brepols, Turnhout, 267-278.
  • SAKAL, F. 2018Anthropomorphic Terracotta Figurines, (Ed.: M. Lebeau). ARCANE Interregional 2: Artefacts, Turnhout, 221-228.
  • SAGONA, A/ZIMANSKY, P. 2015Arkeolojik Veriler Işığında Türkiye’nin En Eski Kültürleri MÖ 1.000.000-550. Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.
  • SCHMIDT, E. F. 1932. Anatolia Through the Ages. Discoveries at Alishar Mound 1927-1929. The University of Chicago Press, Oriental Institute Communications: 11: Chicago.
  • STAMPOLIDIS, N. Chr/SOTIRAKAOPOULOU, P. 2011. “Erken Kiklad Döneminde Taş Eserler ve İdoller”, (Eds.: Vasıf Şahoğlu, Peggy Sotirakaopoulou). Karşıdan Karşıya MÖ. 3. Bin’de Kiklad Adaları ve Batı Anadolu, Sabancı Üniversitesi Sakıp Sabancı Müzesi: İstanbul, 64-84.
  • ŞAFAK, E. 2000. “Çatalhöyük’ün Tanrıçası”, (Ed.: Gül Pulhan). Sanat Dünyamız 80, Yapı Kredi Yayınları: İstanbul, 141-143.
  • ŞAHOĞLU, V. 2005. “The Anatolian Trade Network and the İzmir Region During the Early Bronze Age”, Oxford Journal of Archaeology, 24(4), 339-360.
  • TONUSSI, M. 2019.“Figurines and Small Finds”, (Ed.: E. Rova). Associated Regional Chronologies for the Ancient Near East and the Eastern Mediterranean (ARCANE) V: Tigridian Region, Turnhout, 211-250.
  • TEZCAN, B. 1966. 1964 Koçumbeli Kazısı. Ortadoğu Teknik Üniversitesi Arkeolojik Yayınları Sayı 3, Türk Tarik Kurumu Basımevi: Ankara. UCKO, P. 1968. Anthropomorphic Figurines of Predynastic Egypt and Neolithic Crete with Comparative Material from the Prehistoric Near East and Mainland Greece. Andrew Szmidla, London.
  • VAN LOON, M/ GÜTERBOCK, H. G. 1972. “Korucutepe Kazısı, 1970”, Keban Projesi 1970 Çalışmaları, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Keban Projesi Yayınları, Seri 1, No. 3, Türk Tarik Kurumu Basımevi: Ankara, 79-81 (İng. 82-85).

TÜBİTAK ULAKBİM Ulusal Akademik Ağ ve Bilgi Merkezi Cahit Arf Bilgi Merkezi © 2019 Tüm Hakları Saklıdır.