Yılmaz ÖKSÜZ
(Ege Üniversitesi, Birgivî İslamî İlimler Fakültesi, Türk İslam Edebiyatı Ana Bilim Dalı, İzmir, Türkiye)
Yıl: 2021Cilt: 0Sayı: 44ISSN: 1306-6218 / 2636-8536Sayfa Aralığı: 611 - 628Türkçe

31 0
Feyzullah Sâcid’in Manzum Mesnevî Tercümesi
İslam medeniyetinin temel eserlerinden olan Mesnevî, yazıldığı günden itibaren büyük ilgi görmüş; Arapça, Hintçe, Sanskritçe, Urduca gibi Doğu lisanları yanında Almanca, Felemenkçe, Fransızca, İngilizce, İspanyolca, İtalyanca gibi Batı dillerine de aktarılmıştır. Edebiyatımızda pek çok şerhi ve tercümesi bulunan eseri, dilimize kazandıranlardan birisi de Türk Ocağı kurucularından Feyżullah Sâcid’dir (1892-1978). Mesnevî’nin birinci defterini 4118 beyit hâlinde hece ölçüsüyle tercüme eden Sâcid, bunun ilk otuz dört beytini 1928’de Osmanlıca olarak neşretmiş; tamamını daha sonra yeni harflerle yayımlamıştır. Çalışmanın konusu olan otuz dört beyitlik kısım, vezin, kafiye ve durak yönünden başarılı bir grafik çizmektedir. Gayet sade ve anlaşılır bir üsluba sahiptir. Söyleyiş bakımından güçlü beyitleri içerdiği gibi vasatı aşamayan dizeleri de muhtevidir. Birebir çeviri metodunu benimseyen mütercim, kaynak metnin kelimelerine Türkçe uygun karşılıklar bularak veya tedavüldeki kelimeleri kullanarak çeviri yapmıştır. Tercümenin sadeliğine zarar vermeyecek ölçüde kaynak metnin kelimelerinden de istifade etmiştir. Bazı mısralarda kelime kelime mana aktarımı yaparken bazı mısralarda kaynak metinde karşılığı olmayan kavramlar veya deyimler kullanmıştır. Bu tavır, her zaman isabetli olmamış, bazen tercümeye zenginlik katarken yer yer kaynak metnin muradının anlaşılmamasına veya yanlış anlaşılmasına sebebiyet vermiştir.Tercüme, mezkûr hususlar dışında Mesnevî’nin muhtevasına uygun bir mahiyet arz etmektedir. Varlığın zuhurunun işlendiği kısımda (1-18) ‘ney’in sazlıktan kopması gibi insanın da elest bezminden ayrıldığı ve tekrar vatanına kavuşmak için ney gibi sürekli inlediği’ dile getirilmektedir. ‘Bu derde mübtela olan insan, iştiyak derdini anlatabilmek için hasretle doğranmış yürek aramaktadır. Ne var ki, herkes ona yâr olduğunu sanmakla birlikte kimse ondaki sırrı aramamaktadır. Sırrı feryadından uzak değildir fakat her kulak ve gözde onu anlayacak nur yoktur’. ‘Ney sesinin yel değil ateş olduğunu’ söyleyen Sâcid, ‘ney’in vasıflarını’ sıraladıktan sonra ‘günlerin gam içinde vakitsiz solduğunu ve balıktan gayrısının suya kandığını’ dile getirir. Sözü uzatmanın anlamsız olduğunu düşünen mütercim bu kısmı şöyle tamamlar: Pişkiniñ ḥālini añlar mı hīç ḫām / Söz ḳıṣa gerekdir imdi vesselam.Dünyayı terk etmenin lüzumundan bahseden kısma, Ḳurtul zencīrleri ḳırup ey oġul (19) diyerek başlayan mütercim, ‘bir kaba dökülen denizin bir günde tükeneceğini, hırslı olanın gözlerinin doymayacağını’ söylemektedir. Ona göre; bu derdin devası aşktır. Çünkü ‘aşk ile urbası yırtılanın ayıbı ve hırsı kalmaz. Onunla toprak ten göğe yükselmiş, dağ raksa başlayarak seyrana gelmiştir’. ‘Aşk ile yanmayan âşık kanatsız kuşa benzer’. ‘Yârin cemâli olmadan önün ve sonun idrak edilemeceğini’ belirten Sâcid’e göre; ‘aynada akislerin gizlenememesi gibi aşkın sırları da saklı tutulamaz. Şayet can aynası aksettirmiyorsa yüzün iyice paslanmış olmasındandır’.
DergiAraştırma MakalesiErişime Açık
  • Can, Şefik. Konularına Göre Açıklamalı Mesnevî Tercümesi. 6 Cilt. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2016.
  • Can, Şefik. Mevlânâ (Hayatı-Şahsiyeti-Fikirleri). İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2004.
  • Ceyhan, Semih. “Mesnevî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 29/325-334. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2004.
  • Çakıcı, Bilal. “Mehmed Şâkir’in Manzum Mesnevî Tercümesi”. Erdem (Doğumunun 800. Yılında Mevlânâ Özel Sayısı) 50 (Nisan 2008), 51-58.
  • Çankaya, Mücellidoğlu Ali. Yeni Mülkiye Tarihi ve Mülkiyeliler. 8 Cilt. Ankara: Mars Matbaası, 1968.
  • Çelebioğlu, Amil. Mesnevî-i Şerîf Aslı ve Sadeleştirilmişiyle Manzum Nahifî Tercümesi. 3 Cilt. İstanbul: Sönmez Neşriyat A.Ş. Yayınları, 1967.
  • Dağlar, Abdülkadir. Şem‘î Şem‘ullâh Şerh-i Mesnevî (I. Cilt) (İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük). Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
  • Demirel, Şener. “Mevlânâ’nın Mesnevî’si ve Şerhleri”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 5/10 (2007), 469-504.
  • Duru, Necip Fazıl. “Mevlevî Şeyhi Ağa-zâde Mehmed Dede ve Mesnevî’nin İlk Onsekiz Beytini Şerhi”. Tasavvuf 4/11 (Aralık 2003), 151-175.
  • Etiz, M. Nihat. Cumhuriyet Dönemi Mülkiyeli Şairler (Antoloji). İzmir: Mülkiyeliler Birliği İzmir Şubesi Yayını, 2011.
  • Gölpınarlı, Abdülbâki. Mesnevî Şerhi. 6 Cilt. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1985.
  • Güleç, İsmail. İsmâil Hakkı Bursevî’nin Rûhu’l-Mesnevî’sinin İncelenmesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.
  • Gümüş, Zehra. “Mesnevî’ye Cevrî’nin Manzum Şerhi: Hall-i Tahkîkât”. Turkish Studies 4/6 (Sonbahar 2009), 231-250.
  • Güngör, Özlem. İsmâil Rusûhî-yi Ankaravî Şerh-i Mesnevî (Mecmû’atü’l-Letâyif ve Matmûratu’l-Ma’ârif) (VI. Cilt) (İnceleme-Metin-Sözlük). Niğde: Ömer Halisdemir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
  • Güntan, Zekiye. 19. yüzyıl İstanbul Mutasavvıflarından Muhammed Murad Nakşibendî ve Hulâsatü’ş-Şurûh Adlı Mesnevî Şerhinden İlk 1001 Beytin Tahlili. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
  • İzbudak, Veled Çelebi. Mesnevî Tercümesi. 6 Cilt. Konya: Büyükşehir Belediyesi, 3. Basım, 2018.
  • Kanar, Mehmet. Mesnevî Tercümesi. 2 Cilt. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2013.
  • Karadağ, Selman. Türk Edebiyatında Manzum Mesnevî Tercümeleri ve Mehmed Şâkir Efendi’nin Mesnevî Tercümesi (İnceleme-Metin). Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
  • Karlıdağ, Abdullah Cevdet. “Ülker, Şairi Feyzullah Sâcid”. İctihad 28/357 (Teşrinisani 1932), 5856-5858.
  • Kendi, İbrahim Aczî. Mevlânâ ve Ruhu Mesnevî. Konya: Yeni Kitap Basımevi, 1953.
  • Koçoğlu, Turgut. Nakşî Şeyhi Ebussu’ûd el-Kayserî Şerh-i Mesnevî. Ankara: Laçin Yayınları, 2014.
  • Koçoğlu, Turgut. Şem‘î Şem‘ullâh Şerh-i Mesnevî (II. Cilt) (İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük). Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
  • Koner, Muhlis. Mesnevî’nin Özü. 6 Cilt. Konya: Tablet Yayınları, 2005.
  • Konuk, Ahmed Avni. Mesnevî-i Şerîf Şerhi. 13 Cilt. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2012.
  • Mengüç, Hilal Tuğba. İlmî Mehmed Dede’nin Cezîre-i Mesnevî Şerhi. İstanbul: Fatih Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
  • Öksüz, Zehra. Hülâsatü’ş-Şurûh Adlı Mesnevî Şerhinin 1-107 Varaklarının Günümüz Harflerine Aktarılması ve İncelenmesi. İstanbul: Fatih Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
  • Özdemir, Mehmet. Dervîş Muhammed Şifâyî Mesnevî Şerhi. İstanbul: Doğu Kütüphanesi, 2016.
  • Özdil, Hatice. “Mehmed Murad Nakşibendî ve Nakşî Gözüyle Yazılmış Tek Tam Mesnevî Şerhi”. bilig 85 (Bahar 2018), 129-145.
  • Polat, Nazım Hikmet. “Türk Ocağı Kurucularından Feyzullah Sacit Ülkü (1892-1973?)”. Türk Yurdu 32 (64)/295 (656) (Mart 2012), 45-51.
  • Rifâî, Kenan. Şerhli Mesnevî-i Şerîf. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 2000.
  • Sâcid, Feyzullah. Ateş ve Nur. İstanbul: Necm-i İstikbâl Matbaası, 1935.
  • Sâcid, Feyzullah. Ateş ve Nur. İstanbul: Necm-i İstikbâl Matbaası, 1935.
  • Sâcid, Feyzullah. Devrim Uzu. İstanbul: Ülkü Basımevi, 1935.
  • Sâcid, Feyzullah. Fatih ve İstanbul - Şiirler ve Türküler. İstanbul: Ülkü Basımevi, 1950.
  • Sâcid, Feyzullah. Hayyam’ın Rübâileri ve Manzum Tercümeleri. İstanbul: Cihan Kitabevi, 1929.
  • Sâcid, Feyzullah. Kore Mucizesi ve Şehidin Sesi. İstanbul: Ülkü Basımevi, 1951.
  • Sâcid, Feyzullah. Manzum Tercüme. İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1945.
  • Sâcid, Feyzullah. “Mevlânâ’nın Mesnevî’sinden Tercüme”. Türk Yurdu 22-2/202-8 (Ağustos 1928).
  • Sâcid, Feyzullah. Ordumuza Armağan. İstanbul: Şems Matbaası, 1914.
  • Sâcid, Feyzullah. Ülker. İstanbul: Türkiye Matbaası, 1932.
  • Sâcid, Feyzullah. Ülkü ve Şiir-I. İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1948.
  • Sâcid, Feyzullah. Yahya Kemal’in Şiirleri ve Tenkitler–I. İstanbul: Sıralar Matbaası, 1965.
  • Sâcid, Feyzullah. Yaradılış Cilvesi - Manzum ve İlahi Fâcia. İstanbul: Kanaat Matbaası, 1919.
  • Salmani, Milad. Sarı Abdullah Efendi’nin Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî’si (I. Cilt) (İnceleme-Metin). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
  • Sarıoğlu, Leyla Alptekin. “15. yüzyıl Mutasavvıflarından Cemâl-i Halvetî’nin Mesnevîlerinde Mesnevî Kaynaklı Hikâyeler”. Türkiyat Mecmuası 24/ (Güz 2014), 213-233.
  • Şahin, Ahmet Metin. Nazmen Tercüme. 6 Cilt. Konya: Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2006.
  • Tâhirü’l-Mevlevî. Mesnevî Şerhi. 10 Cilt. İstanbul: Şamil Yayınevi, 2017.
  • Tanyıldız, Ahmet. İsmâil Rusûhî-yi Ankaravî Şerh-i Mesnevî (Mecmû‘atü’l-Letâyif ve Matmûratu’l-Ma‘ârif) (I. Cilt) (İnceleme-Metin-Sözlük). Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
  • Taşdelen, Sinan. Musannifek Alâaddin Ali b. Muhammed’in Mevlânâ’nın Mesnevî’si İle İlgili Risâlesi (İnceleme-Metin-Tercüme). Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
  • Uyguner, Muzaffer. “Ülkü, Feyzullah Sacit”. Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi (Devirler-İsimler-Eserler-Terimler). 8/487. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1998.
  • Uzunlu, Cüneyt. Hacı Pîrî Efendi’nin İntihâb-ı Şerh-i Mesnevîsi [(1b-53b) İnceleme-Metin]. Konya: Selçuk Üniversitesi, Mevlânâ Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
  • Yavuz, Kemal. Mu‘înî’nin Mesnevî-i Murâdiyye’si Mesnevî Tercüme ve Şerhi. Konya: Selçuk Üniversitesi Mevlânâ Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları, 2007.
  • Yıldız, Alim. “Süleyman Nazif’e Göre İran Edebiyatının Edebiyatımıza Tesiri”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (Haziran 2004), 159-201.

TÜBİTAK ULAKBİM Ulusal Akademik Ağ ve Bilgi Merkezi Cahit Arf Bilgi Merkezi © 2019 Tüm Hakları Saklıdır.