Mehdi CENGİZ
(Artvin Çoruh Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Arap Dili ve Belagatı Ana Bilim Dalı, Artvin, Türkiye)
Yıl: 2021Cilt: 0Sayı: 44ISSN: 1306-6218 / 2636-8536Sayfa Aralığı: 629 - 643Türkçe

24 0
Lâmiyyetü’l-ʿAcem Şerh-Hâşiye Geleneğinde Kurucu Bir Eser: Safedî’nin Ġays̱ü’l-Edeb’i
Tuğrâî’nin (öl. 515/1121) Lâmiyyetü’l-ʿacem adlı kasidesi, kullanılan belâgat sanatları, veciz üslubu ve içerdiği hikmetli sözlerle Arap edebiyatında önemli bir yer tutar. Bundan dolayı kaside üzerine onlarca şerh, hâşiye, tahmîs ve taştîr çalışması kaleme alınmıştır. Memlükler döneminde kâtiplik ve beytülmâl vekilliği gibi önemli görevler üstlenen Safedî (öl. 764/1363) de Tuğrâî’nin kasidesini şerh eden edebiyatçılar arasında yer alır. Kasideyi iştikak, gramer, beyân, meânî, bedîʿ gibi dil ve belâgat ilimleri açısından inceleyip şerh eden Safedî, bu eserinde kimyadan biyolojiye, tarihten felsefeye pek çok disiplinle alakalı ayrıntılı bilgi verir. Yer yer kendi şiirlerini de zikreden Safedî’nin çalışması, aynı zamanda bir şiir antolojisi niteliğindedir. Bu makalede, Safedî’nin Ġays̱ü’l-edebilleẕî inseceme fî şerḥi Lâmiyyeti’l-ʿacem adlı eserinin muhtevası ve şerh yöntemi hakkında bilgi verilip bu yapıtın Lâmiyyetü’l-ʿacem şerh-hâşiye geleneğinde temsil ettiği kurucu rol gösterilecektir. Bu bağlamda Safedî’nin şerhinin, hâşiye ve ihtisâr gibi çalışmaların yapılması ile diğer Lâmiyyeti’l-ʿacem şerhlerinden ayrılıp müstakil bir gelenek oluşturduğu dikkat çekmektedir. Nitekim kaleme alınan onlarca ihtisâr ve haşiye çalışmaları Safedî’nin eserinin Lâmiyyetü’l-ʿacem literatüründe kurucu bir metin olduğunu göstermektedir. Eser üzerine yapılan ihtisar çalışmaları Safedî’nin üslubunun kapalı olup izaha ihtiyaç duyması ile değil, Tuğrâî’nin Lâmiyye’si ile doğrudan ilişkili olmayan istidradî bilgilere yer vermesi ile alakalıdır. Söz gelimi Safedî Lâmiyyeti’l-ʿacem ile alakası olmayan satranç, çeşitli fabl örnekleri, güneşin tanımı, ayın ışığını güneşten nasıl aldığı, güneş ve ay tutulması gibi pek çok konuya yer verir. Safedî bu yazım şeklini bilinçsiz olarak kullanmayıp aksine Câhiz’ın (öl. 255/869) Kitâbü’l-Ḥayavân’ında takip ettiği bu metodu benimsediğini eserinin mukaddimesinde söylemiştir. Ayrıca Safedî’nin zikrettiği bazı hikayeler sonraki âlimler tarafından müstehcen kabul edilmiş dolayısıyla eserin ihtisar edilmesi yeğlenmiştir. Bu çerçevede Demîrî’nin (öl. 808/1405) el-Maḳṣadü’l-etem fî Şerḥi Lâmiyyeti’l-ʿacem adlı çalışması diğer ihtisarlar arasında öne çıkmıştır. Bunun yanında İbnü’d-Demâmînî’nin (öl. 827/1424) kaleme aldığı Nüzûlü’l-Ġays̱illleẕî inseceme ʿalâ şerḥi Lâmiyyeti’l-ʿacem adlı tenkit çalışması da kayda değerdir. İbnü’d-Demâmînî, Safedî’nin eserini ihtisar etmek yerine tenkit etmeyi tercih etmiş ve yer yer Safedî’yi sirkatle itham etmiştir. İbnü’d-Demâmînî’nin haksız eleştirilerinin olduğunu ifade eden İbn Akbers ise Taḥkîmu’l-ʿuḳûl bi ufûli’l-Bedri fî’n-Nuzûl adlı bir çalışma hazırlayarak iki müellifin görüşlerini karşılaştırmıştır. Bu doğrultuda çalışmanın girişinde kurucu metin ile ne kastedildiği açıklanıp makalenin ilk bölümünde Safedî’nin şerhi, muhteva açısından incelenecektir. İkinci bölümde ise eser üzerine yapılan hâşiye ve ihtisar çalışmaları çerçevesinde Ġays̱ü’l-edeb’in kurucu rolü tartışılacaktır.
DergiAraştırma MakalesiErişime Açık
  • Anar, Turgay. “Türk Edebiyatında Edebiyat Kanonu: Kanon, Kanona Girmek ve Kanona Müdahale”. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 1(2013), 40-78.
  • ʿAmûdî, Mahmûd Muhammed. “Menhecü’d-Demâmînî fî iʿtirâḍihi ʿale’ṣ-Ṣafedî fî şerḥihi li ḳaṣîdeti Lâmiyyeti’l-ʿacem”. Mecelletü’l-ʿUlûmi’l-İnsâniyye 30 (2017), 192-212.
  • ʿÂmûdî, Mahmud Muhammed. “Şerḥu Lâmiyyeti’l-ʿacem li Ebi’l-Beḳâ Abdillah b. el-Ḥuseyn el-ʿUḳberî (538-616 h.), dirâse ve taḥḳîḳ”. Mecelletü’l-Câmiʿati’l-İslâmiyye 10/1 (2002), 195-244.
  • Bağdatlı İsmail Paşa, İsmail b. Muhammed. Hediyyetü’l-ʿârifîn: esmâü’l-müellifîn ve âsârü’l-muṣannifîn. 2 Cilt. Lübnan: Dâru İḥyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî, 1951.
  • KE, Karşılaştırmalı Edebiyat, “Türkiye’de “Kanon””. Erişim 24 Kasım 2007. http://karsilastirmaliedebiyat.blogspot.com/2007/11/turkiye.html
  • Betâvirî, Muhammed el-Mekkî b. Muhammed b. Ali. Şâfiyetü’d-dücem ʿalâ Lâmiyyeti’l-ʿacem. Rabat: Matbaʿatü’l-Emniyye, 1364/1945.
  • Bingöl, Ulaş. “Shakespeare’i Kanon Yapabilmek”. HIKMET-Akademik Edebiyat Dergisi 1 (2015), 39-55.
  • Brockelmann, Carl. Geschichte der arabischen Litteratur (Târîhü’l-edebi’l-ʿArabî). çev. es-Seyyid Yakub Bekir - Ramazan Abdüttevvâb. 10 Cilt. Kahire: el-Heyetü’l-Mısriyyetü’l-ʿÂmme li’l-Kitâb, 1993.
  • Cengiz, Mehdi. “Müeyyidüddîn et-Tuğrâî’nin Lâmiyyetü’l-Acem Adlı Kasidesi Üzerine Yazılmış Şerh-Hâşiye Geleneği: Problemler ve Literatür”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 60 (2021), 167-196.
  • Cengiz, Mehdi. "Bir Kasideden Onlarca Yeni Yapıta: Tuğrâî’nin Lâmiyyetu’l-ʿAcem’ine Yapılan Tahmîs, Muâraza (Nazire) ve Taştîrler”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 21 /1 (Mart 2021), 485-505.
  • Cevâd, Envâr Saîd. “es-Ṣafedî ve menhecuhu fî Şerḥi Lâmiyyeti’l-ʿacem”. Mecelletu ehli’l-beyt ʿaleyhi’s-selâm 7 (ts.), 288-323.
  • Cezâirî, Abdullah b. Ali Nureddin b. Nimetillâh. Teẕyîlu Sulâfeti’l-ʿasr. thk. es-Seyyid Hâdî el-Mûsevî. el-Mektebetü’l-Edebiyyetü’l-Muḫtaṣṣa, ts.
  • Çıkla, Selçuk. “Türk Edebiyatında Kanonu ve İnkılap Kanonu”. Muhafazakâr Düşünce 13-14 (2007), 47-68.
  • Demâmînî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Ömer Mahzûmî İskenderî. Nüzûlü’l-Ġays̱illleẕî inseceme fî şerḥi Lâmiyyeti’l-ʿacem. thk. Mühenned Ahmed Hasan. Irak: Merkezu’l-Buhûs̱ ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, 1431/2010.
  • Demîrî, Kemâlüddîn Muhammed b. Mûsâ. el-Maḳsadü’l-etem fî şerḥi Lâmiyyeti’l-ʿacem. thk. Haydar Fahrî Mîrân - Abbas Hânî el-Cerrâh. Dârü’r-Riḍvân li’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 1433/2012.
  • Durmuş, İsmail. “Safedî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/447-450. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2008.
  • Habeşî, Abdullah Muhammed. Câmiʿu’ş-şurûḥ ve’l-ḥavâşî: muʿcemun şâmilun li-esmâi’l-kütübi’l-meşrûḥa fî’t-türâs̱i’l-İslâmî ve beyâni şurûhihâ. 3 Cilt. Ebûzabî [Abudabi]: el-Mecmaʿü’s̱- S̱eḳâfî, 1425/2004.
  • Hadramî, Cemaleddin Muhammed b. Ömer b. Mübarek. Neşrü’l-ʿalem fi Şerhi Lâmiyyeti’l-ʿacem. Cidde: Darü’l-Minhâc, 1433/2012.
  • Hasenî, eş-Şerif Abdülhay b. Fahriddîn. el-İʿlâm bimen fî târiḫi’l-Hind mine’l-aʿlâm el-müsemmâ bi Nüzhetü’l-ḫavâṭır ve behcetü’l-mesâmiʿ ve’n-nevâẓır. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Ḥazm, 1420/1999.
  • İbn Ahmed Hüseyin ez-Zübeyrî, Velîd vd. el-Mevsûʿatü’l-müyessere fî terâcimi eimmeti’t-tefsîr ve’l-iḳrâ ve’n-naḥv ve’l-luġa. 3 Cilt. Medine: Mecelletü’l-Ḥikme, 1424/2003.
  • İbn Akbers, Alaeddin Ali b Muhammed. Taḥkîmu’l-ʿuḳûl bi ufûli’l-Bedri fî’n-Nuzûl. Tunus: ed-Darü’l-Mâlikiyye, 2016.
  • Katib Çelebi, Hacı Halife Mustafa b. Abdullah. Keşfü’ẓ-ẓunûn ʿan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. 2 Cilt. Bağdat: Mektebetü’l-Müs̱ennâ, 1359/1941.
  • Kehhâle, Ömer Rıza. Muʿcemü’l-müellifîn. 15 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Müs̱ennâ, ts.
  • Kurâşî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Ahmed. Mevsûʿatü’-terâcimi’l-Maġribiyye. 28 Cilt. b.y.: y.y., ts.
  • Mâgûsi, Ebū Cümüʻa Saîd. Îḍâḥü’l-mübhem min Lâmiyyeti’l-ʿacem. thk. Muhammed Mesud Cubrân. Dârü’l-Medâri’l-İslâmî, 2009.
  • Mansûr, İbrahim Muhammed. Şurûḥu Lâmiyyeti’l-ʿacem, dirâse taḥlîliyye naḳdiyye. Mısır: el-Merkezü’l-Mıṣriyyü’l-ʿArabî li’ṣ-Ṣahâfe ve’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 1418/1998.
  • Marʿaşlî, Yusuf. Nes̱rü’l-cevâhir ve’d-dürer fî ʿulemâi’l-ḳarni’r-râbiʿ ʿaşer: ʿİḳdü’l-cevher fî ʿulemâi’r-rubʿi’l-evvel mine’l-ḳarni’l-ḫâmis ʿaşer. 2 Cilt. Beyrut: Darü’l-Maʿrife, 1427/2006.
  • Meçhul müellif. el-Münteḳâ min şerḥi Lâmiyyeti’l-acem li’ṣ-Ṣafedî. Ayasofya Kütüphanesi: 4115.
  • Meşrefî, Muhammed b. Muhammed b. Mustafa. el-Ḥulelü’l-behiyye fi mülûki’d-devleti’l-ʿAleviyye. thk. İdris Bûhelîliyye. 2 Cilt. Rabat: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1425/2005.
  • Muhammed Reşad, Nebîl. es-Ṣafedî ve şerḥuhu ʿalâ Lâmiyyeti’l-ʿacem: dirâse taḥlîliyye. Kahire: Mektebetü’l-Âdâb, 1421/2001.
  • Nüveyhiz, Adil. Muʿcemü’l-müfessirîn min ṣadri’l-İslâm ḥatta’l-ʿaṣri’l-ḥâḍır. Beyrut: Müessesetu Nuveyhizi’s-Sekafiyye, 3. Basım., 1409/1988.
  • Öznurhan, Halim. “Abbâsî, Abdürrahîm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. Ek-1/5-6. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2016.
  • Ribdâvî, Mahmud. İbn Ḥicce el-Ḥamevî şâʿiran ve nâḳıden. Dâru Kuteybe, 1402/1982.
  • Safedî, Ebü’s-Safâ Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. el-Ġays̱ü’l-müscem fî Şerhi Lâmiyyeti’l-acem. Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah Efendi: 01711.
  • Safedî, Ebü’s-Safâ Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. el-Ġays̱ü’l-müseccem (müscem) fî Şerḥi Lâmiyyeti’l-ʿacem. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 3. Basım, 1424/2003.
  • Safedî, Ebü’s-Safâ Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnâût - Türkî Mustafa. 29 Cilt. Beyrut: Dâru İḥyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî, 1420/2000.
  • Safedî, Ebü’s-Safâ Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. Faḍḍü’l-ḫitâm ʿani’t-tevriye ve’l-istiḫdâm. thk. Abbas Hânî. Lübnan: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, ts.
  • Safedî, Ebü’s-Safâ Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. Ġays̱ü’l-edebi’l-müseccem fî Şerhi Lâmiyyeti’l-acem. Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi: 02800.
  • Safedî, Ebü’s-Safâ Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. Kitâbü’l-Ereb min Ġays̱i’l-edeb. nşr. Abduh Yenibaba. Baebda: el-Matbaʿatü’l-Osmâniyye, 1897.
  • Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed. eḍ-Ḍav’ü’l-lâmiʿ li ehli’l-ḳarni’t-tâsi’. 12 Cilt. Beyrut: Daru Mektebeti’l-Ḥayât, ts.
  • Selâvî, Ebü’l-Abbas Şehabeddin Ahmed b. Hâlid b. Hammâd. el-İstiḳṣâ li-aḫbâri’d-düveli’l-Maġribi’l-aḳṣâ. thk. Cafer en-Nâsırî - Muhammed en-Nâsırî. 3 Cilt. Dârü’l-Beyḍâ, ts.
  • Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ali b. Muhammed el-Havlânî. el-Bedrü’ṭ-Ṭâliʿ bi-meḥâsin men baʿde’l-ḳarni’s-sâbiʿ. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, ts.
  • Tabîhî, Velîd b. Îsâ et-. Şerḥu Dîvâni Ṣarîʿulġavânî. thk. Sâmî ed-Dehhân. Kahire: Dârü’l-Maʿârif, 3. Basım, 1405/1985.
  • Tâhir, Ali Cevâd. et-Ṭuġrâî , ḥayâtuhu-şiʿruhu-Lâmiyyetuhu (Bahs̱ ve taḥḳîḳ ve taḥlîl). Bağdat: Mektebetü’n-Nehḍa, 1963.
  • Tuğrâî, Ebû İsmail Müeyyidüddin Hüseyin b. Ali b. Muhammed. Dîvânü’ṭ-Ṭuġrâî. thk. Ali Cevâd et-Tâhir - Yahyâ Vehîb el-Cübûrî. Kuveyt: Dârü’l-Kalem, 1403/1983.
  • Ziriklî, Hayreddin b. Mahmud b. Muhammed b. Ali. el-Aʿlâm. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002.

TÜBİTAK ULAKBİM Ulusal Akademik Ağ ve Bilgi Merkezi Cahit Arf Bilgi Merkezi © 2019 Tüm Hakları Saklıdır.